< Terug

Kerken en de oorlog in Oekraïne

De actualiteit van de oorlog in Oekraïne beheerst de wereld en ook ieder van ons. En stelt indringende vragen aan de kerken en gelovigen: Hoe zullen we bidden? Wat kunnen we doen? Hoe luisteren we naar de woorden van de Bijbel, van Jezus?

Dit ‘Signalement’ schrijf ik half maart 2022, niet wetend hoe de situatie is op het moment dat u het leest. De ontwikkelingen volgen elkaar snel op. We zijn opgeschrikt door de brute invasie aan de grenzen van de Europese Unie. Onder het valse voorwendsel van bescherming van burgers voert Poetin een wrede en verschrikkelijke oorlog. Steden worden gebombardeerd, burgers worden het slachtoffer en er is een eindeloze vluchtelingenstroom op gang gekomen. Ook in ons land zoeken Oekraïners een veilige plaats.

De vraag waar ik op inga is: wat kun je als kerkelijke gemeente betekenen in een situatie als deze? Het gaat nu over Oekraïne, veel van wat ik noem is ook toepasbaar in andere crises.

Woord en gebed

De gemeente van Christus is de plek waar we samenkomen om naar het Woord te luisteren en samen te bidden. We kennen het kyriëgebed aan het begin van de dienst. Het is een gebed waarin we als gemeente en als individuele gelovige ruimte geven aan de klacht. We erkennen dat we vaak machteloos zijn, dat we geen uitweg zien. In die impasse bidden we God om ontferming. Beroepen we ons op zijn barmhartigheid: ‘Kyrië eleison, Heer ontferm U.’ We doen dit samen met de Psalmen van Israël en samen met of plaatsvervangend voor mensen die niet meer kunnen bidden: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U mij verlaten? U blijft ver weg en redt mij niet.’ (Psalm 22,1)

Naast het kyriëgebed zijn er de voorbeden. We noemen de namen van mensen die we kennen en die lijden onder de terreur van Poetin. In Oekraïne, maar ook in Rusland. Kerken openen hun deuren, zodat mensen een gebed kunnen uitspreken of een kaarsje kunnen branden. En nu een spannende: Jezus heeft ons opgeroepen te bidden voor onze vijanden. Kan dat ook in deze situatie? Bidden voor Poetin? Voor de generaals die opdracht geven om raketten af te schieten? Voor soldaten die afgestompt zijn en gewetenloos handelen?

Jezus heeft ons opgeroepen te bidden voor onze vijanden – kan dat? hoe dan?

Naast het gebed is de verkondiging een belangrijk onderdeel van de kerkdienst. We lezen de Schrift en zoeken hoe het Woord bevrijdend en helend werkzaam is in onze tijd. Daar zit een profetische kant aan. Het Evangelie is geen zoetsappige boodschap die alles wat gebeurt en gezegd wordt met de mantel der liefde bedekt. Er is ruimte voor een scherp woord aan het adres van de Poetins van deze wereld.

Lees bijvoorbeeld een boek als Amos. In het eerste hoofdstuk klinkt het als een refrein: ‘Misdaad op misdaad hebben Damascus, Gaza, Edom, maar ook Juda en Israël begaan.’ De volken worden verantwoordelijk gehouden voor hun daden, het oordeel wordt hen aangezegd. Want God de Heer is een God van bevrijding. Hij heeft oog en hart voor wezen en weduwen, Hij neemt het op voor vluchtelingen en armen.

Vanuit de kerken mag een scherp woord klinken aan het adres van machthebbers die bloed vergieten. We moeten ons uitspreken tegen ‘geestelijk leiders’ als patriarch Kirill van de Russisch-orthodoxe Kerk in Moskou die deze verschrikkelijke oorlog van Poetin legitimeert. Het bederf van het beste is het slechtste. Het Evangelie wordt verdraaid en tot een leugen gemaakt.

Hoe verhouden deze scherpe woorden zich ten opzichte van het ‘bidden voor je vijanden?’ In meerdere kerkdiensten in de afgelopen tijd heb ik gebeden voor Poetin en patriarch Kirill: ‘Heer, keer hun gedachten om, bekeer hun hart, breek de verharding en zet hen op de weg van vrede en recht.’ Niet omdat ik het zo goed weet of zonder zonden ben. Maar wel omdat ik weet dat hun agressie indruist tegen de boodschap van Christus. Omdat ik me niet wil laten meeslepen in hun retoriek van haat en vergelding. Het is en / en: praat niet recht wat krom is, loop niet weg voor je verantwoordelijkheid en bidt voor elkaar, zelfs als hij of zij een vijand is.

De woorden van Romeinen 12,20 klinken voor mij in deze tijd anders dan in vredestijd: ‘Neem geen wraak, geliefde broeders en zusters, maar laat God uw wreker zijn, want er staat geschreven dat de Heer zegt: “Het is aan mij om wraak te nemen, Ik zal vergelden.”’

Praktische hulp

Naast ‘woord en gebed’ willen velen in tijden van crisis wat doen, de handen uit de mouwen steken. Het is hartverwarmend hoe mensen zich inzetten voor onschuldige burgers die huis en haard moesten verlaten. In sommige kerken waren al banden met een gemeente of families in Oekraïne. Er gingen vrachtwagens vol met spullen naar de mensen daar. Door kerken en verenigingen worden acties op touw gezet om geld in te zamelen voor de slachtoffers. Er zijn mensen die een vakantiewoning beschikbaar stellen of een familie willen opvangen in hun huis. Ik hoorde dat een paar jonge gemeenteleden uit een dorp in de buurt gingen voetballen met kinderen en jongeren in Harskamp. Ik had daar niet als eerste aan gedacht, maar medemenselijkheid wordt vaak zichtbaar in een eenvoudig gebaar.

Het is belangrijk om bij alles wat je wilt doen goed af te stemmen met de burgerlijke overheid. Het is belangrijk dat je weet welke andere organisaties er zijn. Als je bv. huisvesting wilt bieden aan vluchtelingen, kun je gebruik maken van de expertise van een organisatie als Takecarebnb. Daarnaast is er natuurlijk de mogelijkheid om een collecte te houden tijdens de kerkdienst. Het collecteren hoort voluit bij de eredienst. Het wijst ons er steeds weer op dat het in het geloof niet bij woorden alleen moet blijven. Geloof is altijd woord én antwoord, luisteren én verantwoordelijkheid nemen.

Medemenselijkheid wordt zichtbaar in een eenvoudig gebaar

Kerk en overheid

In ons land zijn kerk en staat gescheiden. Dat betekent niet dat er hoge muren (moeten) zijn. We mogen samen – vanuit onze eigen verantwoordelijkheid – het goede doen onder de mensen. Als kerk mogen we ook kritisch zijn en de overheid aanspreken op haar handelen en opkomen voor mensen die tussen wal en schip geraken. Bescheiden, maar vrijmoedig. Als je kijkt naar de schadelijke gevolgen van een te sterke verstrengeling tussen kerk en staat in Rusland, dan mogen we dankbaar zijn voor de werkelijkheid waar wij in leven.

In de coronacrisis en in deze oorlog en vluchtelingencrisis zien we hoe belangrijk het is dat er goede contacten zijn tussen de overheid en de kerkelijke gemeenten.

In veel plaatsen is het een goede gewoonte dat vertegenwoordigers van de kerken en andere godsdiensten of religieuze stromingen worden uitgenodigd om een of enkele keren per jaar over allerlei thema’s te spreken. De lokale gemeente is een belangrijke ‘speler’ in het maatschappelijk middenveld, die plek mag je dus ook innemen.

Zelf woon ik in de gemeente Barneveld. Daar bestaat al langere tijd een zogenaamde ‘werkgroep rampen’. Lange tijd was dat in mijn beleving een wat ‘hypothetische werkgroep’. We maakten afspraken over wie van de pastores benaderd kon worden in geval van een ramp. Er waren adreslijsten met namen van dominees, priesters en imams, zodat we in geval van nood een beroep op elkaar konden doen. We spraken af hoe – in geval van een ramp – de lijnen zouden lopen, zodat mensen elkaar niet voor de voeten zouden lopen. In de afgelopen jaren hebben we gezien hoe belangrijk het is dat je elkaar als kerkelijke gemeente en overheid kent en weet te vinden.

Heeft u een contactpersoon namens uw gemeente met de burgerlijke overheid? Weet u wie dat is? Het is een vraag waard.

Wilbert van Iperen is classispredikant van de Classis Veluwe. Hij is lid van de redactie van Ouderlingenblad.

< Terug