< Terug

Pastoraat bij ongewenste kinderloosheid

Ongewenste kinderloosheid treft een op de zes stellen. Niet zwanger worden is vaak een stil verdriet. Na het 30e levensjaar van de vrouw neemt de vruchtbaarheid en dus de kans op een zwangerschap duidelijk af. Omdat Nederlandse vrouwen om verschillende redenen vaak pas ruim boven de 30 jaar voor een zwangerschap kiezen, is het onderwerp ‘vruchtbaarheidsproblemen’ groter geworden. Dit is zowel een persoonlijk probleem voor het stel dat verlangt naar een kind, als een groeiend maatschappelijk probleem. Ook in kerkelijke gemeentes en in het pastoraat is het van belang om hier niet over te zwijgen.

Wanneer spreek je van ongewenste kinderloosheid?

Als een vrouw en een man gemiddeld drie keer in de week onbeschermd gemeenschap hebben, dan is na een half jaar 60 tot 80% van de vrouwen zwanger. Na een jaar is dat 80% geworden en binnen twee jaar 90%. Wie na een jaar niet zwanger is geworden, wordt ‘ongewild kinderloos’ genoemd (volgens de richtlijn van het Nederlands Huisartsen Genootschap 2012).

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verminderde vruchtbaarheid (subfertiliteit) en onvruchtbaarheid (infertiliteit/steriliteit). De definitie van infertiliteit is volgens de WHO (World Health Organisation): als er gedurende een jaar geen conceptie plaatsvindt, ondanks het niet toepassen van anticonceptie en het hebben van regelmatige gemeenschap. De ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) hanteert een bredere definitie en houdt twee jaar aan. Verder wordt onderscheiden of een vrouw nog nooit zwanger is geweest (primaire steriliteit) of dat ze al eerder zwanger was (secundaire steriliteit).

Wat betekent het om ongewenst kinderloos te zijn?

De wens om kinderen te krijgen en jezelf voort te planten, iets van jezelf door te geven, is een zeer natuurlijke wens. Vooral veel christenen zien het krijgen van kinderen als een vanzelfsprekend gegeven, en gaan er pas over nadenken wanneer het niet (makkelijk) lukt. Het wel of niet krijgen van kinderen is fundamenteel voor de verdere invulling van het dagelijkse leven. Bovendien is het een intiem onderwerp, waar mensen niet snel over willen en zullen praten.

Wanneer men zich dan geconfronteerd ziet met het uitblijven van kinderen, komt men in een ‘achtbaan’ van gevoelens, emoties en vragen terecht. Zo zijn er veel pijnlijke gevoelens op relationeel vlak: zowel in het huwelijk, als in de relatie met familie en anderen. Deze gevoelens worden vaak als ongewenst ervaren, maar ze zijn toch aanwezig. Ook leven er veel geloofsvragen, medisch-ethische vragen, en gevoelens van machteloosheid en zinloosheid.

De onvervulde kinderwens is bij veel stellen altijd (op de achtergrond) aanwezig, en kan niet gemakkelijk aan de kant worden geschoven. Sommigen ervaren het als ‘een grijze sluier die over het gehele dagelijkse leven ligt’. De kans op een zwangerschap blijft voor de meesten ofwel op medische wijze ofwel op wonderbaarlijke wijze door een wonder van God aanwezig, waardoor sommige stellen elke maand ervaren als een leven tussen vrees, verwachting en (wan)hoop. Een aantal ervaringen rondom kinderloosheid lichten we hieronder kort toe.

Paren met een onvervulde kinderwens ervaren veel verdriet en een gevoel van eenzaamheid en soms zelfs een gevoel ‘buitengesloten te zijn’. Stellen kunnen immers niet meepraten over hun kinderen op verjaardagsfeestjes, feestdagen zoals moederdag, vaderdag of sinterklaas.

Daarnaast zien veel christenen zich geconfronteerd met geloofsvragen: waarom zij wel, wij niet, moeten we anders bidden? Hebben we ooit iets verkeerd gedaan waarvoor we worden gestraft?

Ook leven er veel vragen rondom medische trajecten: hoe ver mogen we gaan? Wat is Gods wil, wat laat je aan God over en wat heb je (volgens de medici) zelf in de hand? Wanneer gekozen wordt voor een medisch traject, beïnvloedt dit het leven dagelijks, omdat op gezette tijden stellen moeten vrijen, bloed moet worden geprikt, hormonen moeten worden ingenomen of ziekenhuisbezoeken moeten worden afgelegd.

Bovendien leven er veel vragen over waarde en zingeving: voor wie doe je het, als je niks kunt overdragen? (Abraham stelde dezelfde vraag aan God.) Hoe kan je toch iets van jezelf doorgeven als je onvruchtbaar bent? En hoe kan je een zinvol leven leiden als je het liefst moeder had willen worden? Veel stellen ervaren ook dat kinderloosheid een verlies aan status is.

Wat betekent ongewenst kinderloos zijn in onze maatschappij?

Het maakbaarheidsdenken is diep in de Nederlandse maatschappij geworteld. De idee heerst dat als je goed je best doet, je hoge cijfers kunt halen en je veel kunt bereiken. Als je net een stapje harder loopt, is het mogelijk om hoger op de carrièreladder te komen. Maar bij zwanger worden kan je niet veel meer doen dan gezond leven, op het juiste moment vrijen en afwachten. Je kunt je best doen, bijvoorbeeld door veel te bidden en je cyclus goed in de gaten te houden, maar er is nooit een garantie op een zwangerschap. Ook medische hulp biedt geen garantie, al vergroot die in bepaalde gevallen de kans op een zwangerschap aanzienlijk. Maar dan nog zijn er veel stellen waarbij een van de partners onvruchtbaar is gebleken. Stellen met een onvervulde kinderwens zien zich daarom geconfronteerd met gevoelens van machteloosheid en zinloosheid.

Sociaal en relationeel leidt ongewenste kinderloosheid tot veel onstabiliteit. Stellen vinden het bijvoorbeeld moeilijk als de omgeving (vaak onbedoeld) onhandige opmerkingen maakt of vragen stelt. Of men kijkt met jaloezie naar de neefjes en nichtjes die geboren worden en de aandacht die naar hen uitgaat van ‘opa en oma’. Vriendschappen worden beïnvloed door de komst of het uitblijven van kinderen.

Ook ervaren veel stellen relatieproblemen als gevolg van het uitblijven van kinderen. Zo komt seksualiteit dikwijls louter in het licht te staan van conceptie. Maar ook twijfels over de toekomst samen komen vaak voor. Een vrouw die altijd heel graag moeder had willen worden, kan zich bijvoorbeeld gaan afvragen of zij wel getrouwd wil blijven met haar man die onvruchtbaar blijkt te zijn. Of man en vrouw verschillen van mening over hoe ver men met het medisch traject doorgaat. Of de een denkt anders dan de ander over de invulling van de toekomst zonder eigen, natuurlijke kinderen.

Begrip en begeleiding voor mensen met een onvervulde kinderwens is dus belangrijk vanwege de gevoelens van diepe eenzaamheid en depressie, een mogelijke breuk in (huwelijks)relaties of mogelijk verlies van geloof in de kerk en in God.

Ongewenst kinderloos zijn en de christelijke traditie

In de christelijke traditie wordt vaak de nadruk gelegd om het ontvangen van kinderen als zegen en geschenk van God. ‘Ga en vermenigvuldig u…’ is de opdracht die God geeft aan de eerste mens. In de Rooms-Katholieke Kerk is het gebruik van anticonceptie een controversieel vraagstuk. De doop is een van de heilige sacramenten (de Protestantse kerk telt er twee). Daarmee lijkt in de kerk het hebben van kinderen een accent te krijgen.

Toch staat ook de Bijbel vol verhalen over ongewenste kinderloosheid. Een aantal voorbeelden: Abraham en Sara wachtten lange tijd op Isaak, Hanna bad in de tempel voor een kind, Elisabet en Zacharias wachtten lang op de geboorte van Johannes. Stellen met een kinderwens kunnen hoop en bemoediging ervaren door deze verhalen. Zij kunnen erdoor ervaren dat zij niet de enige zijn die met deze pijn en verdriet worstelen. Tegelijkertijd kan de vraag opkomen, waarom God voor hen geen wonder doet.

Kerst, waar het draait om een wonderbaarlijke zwangerschap en de geboorte van het Kindje Jezus – en dat bovendien een feest is dat doorgaans met familie gevierd wordt – kunnen zij veelal niet van harte meevieren.

In de kerk voelen stellen zich buitenstaanders, wanneer er veel aandacht is voor gezinnen en voor kinderen of opvoedingswijzen. Dit kan het geval zijn in de preek, bij doopdiensten, in pastoraat. Ook christelijke conferenties zijn doorgaans confronterend en pijnlijk voor mensen met een onvervulde kinderwens. Het gevoel dat zij niet alleen zijn, dat hun pijn en verdriet er mag zijn, en dat ook zij gezien worden, kan hierbij veel verschil maken.

Welke rol spelen geloof en levensbeschouwing in het omgaan met ongewenste kinderloosheid?

Het christelijk geloof speelt een belangrijke rol bij geloofsvragen die mensen ervaren bij het uitblijven van kinderen.

Omdat God wordt gezien als de Gever van leven, wordt het Hem door sommige gelovigen aangerekend als kinderen uitblijven. Ook twijfelen zij over hun geloof: bidden ze niet genoeg, hebben ze te weinig geloof, of hebben ze misschien zonden begaan waar ze nu voor gestraft worden? Waarom doet God voor hen geen wonder?

Daarnaast ervaren veel stellen aarzeling bij het inschakelen van medici, omdat niet altijd duidelijk is ‘wat van God mag’, hoe ver men mag gaan met het krijgen van kinderen. Stellen vragen zich af of hulp inroepen van de ‘medische mallemolen’ (zoals het door velen wordt genoemd), ingrijpen is in de natuurlijke weg van het leven of zelfs tegen Gods wil zou zijn.

De onvervulde kinderwens doet mensen stilstaan bij vragen als wat zij van het leven verwachten, welke roeping zij in hun leven van God ervaren, wat voor hen het leven de moeite waard maakt en wat het zin geeft. Het niet of wel krijgen van kinderen is zo fundamenteel, dat mensen zich moeten heroriënteren op hun toekomst en levensinvulling – alleen en samen als stel.

Sommige partners kiezen er voor om af te wachten of God een wonder doet; anderen zoeken hulp in het medische traject; weer anderen kiezen voor pleegzorg of adoptie. Ook komt het voor dat stellen die o.a. door de druk op de relatie vanwege het uitblijven van kinderen hun relatie verbreken.

Do’s en don’ts

Het allerbelangrijkste is begrip tonen voor de gevoelens van stellen met een onvervulde kinderwens, zoals jaloezie, twijfel over de waarde van het huwelijk, boosheid richting God of zinloosheid over het leven. Veelal ervaart men deze gevoelens als ongewenst. Ze komen voort uit een diep verdriet en besef van machteloosheid, en het heroriënteren op een mogelijke toekomst zonder eigen kinderen.

  • Begrip wordt getoond door te luisteren naar deze gevoelens, zonder er een oordeel over te vellen. ‘Er zijn’, zonder oordeel, advies of suggesties wordt als zeer heilzaam ervaren. Het geeft lucht en kan zelfs nieuw perspectief bieden. Als pastoraal werker help je mensen om deze dubbele gevoelens te (h)erkennen en een plek te bieden.
  • Stel open vragen (‘Wat doet dit met jou?’ ‘Hoe kan ik je tot steun zijn?’)
  • Benadruk dat mensen altijd opnieuw met hun verdriet bij jou welkom zijn. Het verdriet om ongewilde kinderloosheid blijft, ervaren veel stellen. Aanbieden dat iemand steeds weer welkom is om zijn of haar verhaal te vertellen of om gebed te vragen, is geen overbodige luxe.

Iemand die jou vertelt over zijn of haar (onvervulde) kinderwens, stelt zich uitermate kwetsbaar op, en daarom is het goed deze adviezen in acht te nemen:

  • Mensen voelen zich er alleen in staan en voelen zich bekeken, houd het dus voor jezelf.
  • Geef geen adviezen (‘Probeer wat te ontspannen, dan komt het vanzelf’).
  • Vertel geen verhalen van anderen (‘Bij Truus op de hoek ging het zo en zo’).
  • Vul niet in wat God zou kunnen en willen doen (‘Bid maar, dan ben je zo zwanger’; ‘God geeft mensen soms geen kinderen omdat ze dan veel andere goede dingen kunnen doen’).
  • Vraag niet naar intieme zaken (‘Aan wie ligt het?’ ‘Zou je niet eens wat vaker moeten vrijen op de juiste tijden?’).
  • Behandel de ander niet als een speciaal of zielig geval (‘Wat rot voor je dat je nu bij deze doop aanwezig moet zijn terwijl je zelf geen kinderen hebt’).

Deskundigen

Freya is de Nederlandse vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen: www.freya.nl

De verdwaalde ooievaar is de Belgische vereniging voor mensen met een onvervulde kinderwens: www.deverdwaaldeooievaar.be

Revoke is de Reformatorische Vereniging van Ongewild Kinderloze Echtparen: www.revoke.nl

Meer weten

Op de website van Freya is een goed overzicht te vinden van boeken over verminderde vruchtbaarheid en ongewenste kinderloosheid.

Het Lindeboominstituut is een wetenschappelijk studiecentrum op het gebied van christelijke medische ethiek. Zij organiseren regelmatig lezingen en conferenties en publiceren boeken over verschillende medisch-ethische thema’s. Zie www.lindeboominstituut.nl

< Terug