Bij Lucas 19,1-10

In het Nieuwe Testament lezen we niet vaak een beschrijving van iemands lichaam. Dat Lucas opmerkt dat Zacheüs ‘klein van postuur’ was, valt daarom op. Toch besteden de meeste commentaren er niet veel aandacht aan. Het zou slechts een narratief opstapje zijn, om te verklaren dat Zacheüs niet over de menigte heen kon kijken en in een boom moest klimmen om Jezus te zien. Er is echter meer aan de hand.

In de oudheid zag men een nauw verband tussen uiterlijk en gedrag. Als je er niet mooi uitzag of als je een gebrekkig lichaam had, werd dat gezien als een teken van twijfelachtig of slecht gedrag. Een mooi en goed geproportioneerd lichaam was daarentegen een teken van hoogstaand gedrag. Omgekeerd meende men dat immoreel gedrag wel moest leiden tot een lelijk lichaam, terwijl goed gedrag leidde tot een mooi ichaam. In de antieke literatuur vind je tal van voorbeelden van deze samenhang tussen lichaam en gedrag. In Lucas’ tijd bestonden er zelfs handboeken die alle aspecten van deze relatie beschreven.

Gevangen in het lichaam

Voor mensen met fysieke beperkingen waren de consequenties van deze manier van denken akelig. Zulke mensen zaten als het ware gevangen in hun lichaam: door hun loutere voorkomen werden zij niet in staat geacht tot het goede. In Lucas- Handelingen komen ze allemaal voor: de gebochelde, de korte, de verlamde, de zieke, de blinde, de eunuch, en zelfs de vissers die naar Romeinse maatstaven niet mooi kónden zijn. Zouden zij in staat zijn tot het goede?

Toch maken juist deze mensen bij Lucas een doorbraak mee. Stilistisch doet Lucas dat steeds heel knap. Eerst lijkt het of hij met het heersende Hellenistisch-Romeinse denken meegaat, maar dan blijken zijn woorden dubbelzinnig te zijn en een andere, schriftuurlijke context op te roepen. Bij nader inzien blijkt dan dat goed, rechtvaardig gedrag en een waarachtig inzicht in wat Tora van je vraagt niet bij de elite rond de tempel te vinden is, en al helemaal niet bij de Romeinse rechters en bestuurders, maar juist bij die mensen die als je op hun uiterlijk afgaat alles tegen hebben. Zij komen tot het inzicht dat het woord van Tora zoals dat door Jezus geleefd is, de weg is. Zij worden gezien voor wie ze zijn, niet langer gevangen in hun lichaam, maar verlost, opgestaan als nieuwe mensen. Zoals Zacheüs.

Die man deugt niet

Lucas beschrijft Zacheüs als een man van enig aanzien. Hij heeft een hoge functie als districtshoofd van de indirecte belastingen. Dat was een functie die te koop was, daar moest je dus al veel geld en connecties voor hebben. Later zal hij dat hebben ‘terugverdiend’ door de hem onderhorige tollenaars flink te laten betalen – die op hun beurt van de mensen weer extra geld eisten, iets waarvoor zij bij Lucas zware kritiek krijgen. En dan schrijft Lucas: ‘Hij was klein van postuur.’ De basisbetekenis van het Griekse woord hèlikia is tijdsduur (vgl. 12,25). De tweede betekenis is het resultaat van die tijdsduur: fysieke volgroeidheid of morele wasdom. Het is kenmerkend voor het denken van die tijd dat fysieke en morele wasdom vaak door elkaar lopen. Zo ook bij Lucas, in het verhaal van de twaalfjarige Jezus in de tempel: ‘Hij groeide op in wijsheid en in postuur en in gratie’ (2,52).

Voor Lucas’ oorspronkelijke hoorders zal het als een vermakelijke anticlimax hebben geklonken: een man met zo’n positie en dan toch klein van postuur? Het zal ze duidelijk zijn geweest: die man deugt niet, dat zie je zo! Maar klopt dat wel? Hij wil Jezus zien (19,3). Dat verlangen maakt hem tot een ‘voorloper’ (19,4), net als ‘de andere leerling’ die sneller dan Petrus bij het graf wilde zijn (Joh. 20,4). Zou het uiterlijk bedriegen? Betekent ‘klein van postuur’ misschien ook ‘nog niet tot volle morele wasdom gekomen’?

Kijken naar het hart

Jezus doet niet mee met het dominante denken van zijn tijd. Zoals geschreven staat in 1 Samuel 16,7 kijkt Hij niet naar uiterlijk of rijzige gestalte, maar naar het hart. Hij roept Zacheüs omlaag: ‘Heden moet Ik in jouw huis blijven.’ Maar waar is dat huis? Narratief gezien blijven we onder de vijgenboom. In Zacharia 3,10 is de vijgenboom een beeld voor overvloed en veiligheid in een land waar het onrecht is uitgebannen. Het lijkt erop dat Jezus heeft gezien in het hart van Zacheüs, iemand die nog niet tot volle wasdom is gekomen, en hem nu als een rijpe vrucht uit de vijgenboom heeft gehaald om met hem te verblijven in een huis zonder onrecht.

De ‘allen’ blijven ondertussen in het spoor van het heersende denken: hij is een zondaar (19,7). Maar dan verklaart Zacheüs: ‘De helft geef ik de armen, en wat ik frauduleus heb vergaard vergoed ik viervoudig.’ Dat ‘frauduleus’ is opvallend, want de Griekse woordstam bevat het woord sukos, ‘vijg’, net als de vijgenboom, de sycomore. Afdrachten zullen in natura zijn gedaan, en met vijgen werd gerommeld. Maar nu neemt Zacheüs openlijk afstand van die beroepsfraude. De vijgenboom staat voor het recht. Moeten we Zacheüs’ woorden nu zo opvatten dat hij voortaan zijn leven zal beteren? Of zegt hij dat hij dit al deed: delen met de armen en zijn fraude goedmaken? De tegenwoordige tijd wijst op het laatste. Hij was al half tot morele wasdom gekomen.

Zacheüs was deel van een onrechtvaardig systeem. En volgens het heersende denken was hij onvermijdelijk een slecht mens. Dat hij nieuwsgierig was, vooropliep om te kijken, maar nog ‘halfwas’ was, dát werd gezien door Jezus, die hem wegriep uit zijn frauduleuze vijgenhandel. Ook deze man is een kind van Abraham. Deze vijgenboom was niet vruchteloos.