Oekraïne, kerken en vredestheologie

Toen ik de uitnodiging ontving voor deze lezing hadden we er nog geen vermoeden van dat de internationale aandacht vanaf 7 oktober getrokken zou worden door een andere oorlog, zo mogelijk nog bloediger en destructiever. De oorlog in Gaza en de oorlog in Oekraïne laten zich niet vergelijken. Heeft de ene oorlog een directe aanleiding in een terreurdaad, dat kan van die andere oorlog niet worden gezegd. De historische achtergrond van beide oorlogen is diep en complex, maar inhoudelijk niet te vergelijken. En als je weet dat de politieke loyaliteit van Oekraïne in deze oorlog uitgaat naar Israël en die van Rusland naar Hamas, dan besef je hoe internationale politieke en militaire bondgenootschappen en afhankelijkheden zorgen voor verbindingen die in elk geval een al te eenvoudige dader/slachtoffer-dynamiek te boven gaan.  

Ik zal in mijn lezing de vragen van oorlog en vrede stellen in de context van Ruslands oorlog tegen Oekraïne. De vredesethische overwegingen hebben daarop betrekking, maar kunnen, met oog voor alle verschillen van context, achtergrond en betrokkenheid, meegenomen worden in de reflectie op de Gaza-oorlog en de vraag naar de opstelling van de kerken ten opzichte van dat gewapende conflict. Daar zal ik mij echter niet aan wagen. Het ligt ten eerste buiten het bereik van mijn deskundigheid, en ten tweede, we zullen de handen vol hebben aan proberen te begrijpen hoe het zit met die ene oorlog die zich afspeelt aan de oostgrenzen van Europa, wat religie er mee van doen heeft, en wat theologie van westerse en oosterse traditie in huis heeft om recht te herstellen en vrede te bewerken.

Persoonlijke insteek

Sinds 2005 ben ik als gastdocent verbonden aan de Oekraïense Katholieke Universiteit in Lviv, in het westen van het land. Eerst vanuit Kerk in Actie, later in het kader van het Erasmuspartnerschap van de PThU met deze universiteit, heb ik daar les gegeven aan het Oecumenisch Instituut, meegewerkt aan het opbouwen van kerkelijke en theologische relaties, uitwisselingen en conferenties georganiseerd, het land doorgereisd om projecten te bezoeken in jeugdgevangenissen, kinderinternaten of een bijbelvertaalproject voor de Krimtataren, en de opbouw en ontwikkeling van de Oekraïense samenleving van nabij meegemaakt.

Ik begon mijn werk in Oekraïne kort na de Oranje Revolutie, heb in Kyiv gestaan tijdens de Maidan Revolutie, en ben er sinds de grootschalige Russische invasie in februari 2022 weer twee keer geweest. De laatste keer was begin september, ik heb een conferentie mee-georganiseerd van de European Society of Women in Theological Research. Het thema van de conferentie was ‘Imperialistische machten en vrouwen: trauma, veerkracht en verzet’. Het Oekraïense team bevond zich, met mij, op de campus van de Oekraïense Katholieke Universiteit, terwijl vrouwen uit heel Europa, Israël en Zuid-Afrika online meededen.

Ik schets u een paar interacties op die conferentie die de emotionaliteit en spanningen die deze oorlog oproept goed weergeven:

Een Oekraïense vrouw die een paper gaf over de mythen van de ‘Russische Wereld’, hield het niet meer toen ze de naam van het stadje Ilovaysk uitsprak en vertelde dat haar broer daar gedood was. Een Russische vrouw, direct daarna, zat trillend achter haar beeldscherm, sprak over collectieve schuld, en gaf in haar lezing een snoeiharde analyse van de Russische Nucleaire Orthodoxie en ‘Ruscism’, een samentrekking van Russisch en fascistisch.

Sociologe Tamara Martsenyuk uit Kyiv hield een lezing over vrouwen in de militaire defensie van Oekraïne. Ze leidt sinds 2015 een onderzoeksproject naar gender issues in de strijdkrachten van Oekraïne: Invisible Batallion, en heeft samen met haar team belangrijke resultaten geboekt op het vlak van gender gerechtigheid in de strijdkrachten.

Onder de feministische theologen van de ESWTR lokte het discussie uit: moeten vrouwen deelnemen aan een patriarchaal instituut als het leger? Steun je dan niet het systeem van militarisme? Tamara antwoordde dat pacifistische principes mooi zijn in een ideale wereld, maar dat de realiteit in Oekraïne helaas een andere is: ‘Het is een ongelooflijk privilege om te praten over de theoretische mogelijkheden van een wereld waarin er geen leger meer is en waarin kritiek op de logica van de overwinning een feministische daad is. Maar wij hebben te maken met een buurland dat uit is op onze vernietiging. Als dan ook vrouwen ervoor kiezen de wapens op te nemen, verdienen ze steun, ook van feministische academici.’ Toen na de sessie de onlineverbinding verbroken was, barstten de Oekraïense vrouwen uit in applaus voor Tamara. Ze had precies verwoord wat ieder van hen dacht.

Ieder die ik tijdens mijn bezoek sprak, vroeg hetzelfde: Hoe zien jullie in Nederland deze oorlog? Geloven ze in Nederland ook de Russische propaganda? Hoe komt óns verhaal door?

Ik wil luisteren naar de stemmen van Oekraïense mensen die midden in de gruwelijke oorlog vragen naar God, zoeken naar hoop, willen getuigen van waarheid en van menselijkheid en die tasten naar een weg van vrede. Wat ik opvang van die stemmen wil ik met u delen. Niet om ons er onvoorwaardelijk bij aan te sluiten, wel in de erkenning dat een weg van vrede bijbels gezien nooit voorbijgaat aan het perspectief, de ervaring en de inzichten van de slachtoffers. Ook Russische stemmen worden gehoord, niet omdat de waarheid altijd twee kanten heeft maar omdat er inzet voor de vrede en lijden aan de oorlog is aan beide kanten.

Artem is de zoon van Mykhailo Dymyd, priester en hoogleraar theologie, en Ivanka Krypakevych-Dymyd, icoonschilderes. Artem is afkomstig uit een familie waarvan de grootouders naar de goelag waren gedeporteerd.

Hij werd op 18 juni 2022 gedood door mortiervuur in de regio Donetsk.

Hij was 27 jaar, afgestudeerd in geschiedenis, actief in de padvindersbeweging in Oekraïne, hield ervan de wereld rond te reizen, en had zich in 2014 vrijwillig bij het leger gemeld na de bezetting van de Donbas. Toen de oorlog uitbrak, was hij in de VS, hij kwam terug om zijn land te verdedigen. Het laatste woord dat hij, zwaargewond, zei was: ‘Ik heb overleefd.’

Een indrukwekkende begrafenis vond plaats in zijn woonplaats Lviv. Honderden scouts deden hem zingend uitgeleide in een lange stoet van kerk naar begraafplaats.

Zijn moeder zong in de kerk staande naast de kist een slaapliedje voor haar zoon,[1] en zette daarna de Paashymne in: ‘Christus is opgestaan, door zijn dood heeft hij de dood vertreden, en leven gegeven aan hen in het graf.’

In een interview zei ze later: ‘Ik heb mijn kinderen niet opgevoed voor de oorlog. Ik heb ze het brood van de vrijheid te eten gegeven.’

Historisch

Om de strijd van de Oekraïners op leven en dood voor de verdediging van hun land te begrijpen, volstaat een blik in de geschiedenis. Het is een traumatische geschiedenis.

Oekraïne verkreeg in 1991 onafhankelijkheid als staat. Kenmerken: diversiteit, pluraliteit, land in opbouw, samenleving gestoeld op burgerschap, op de vrije en verantwoordelijke citoyen die de homo sovieticus achter zich wil laten. Oekraïne is in feite een postkoloniaal land dat de vroegere koloniale heerser beter kent dan wie ook. En waarvan de burgers zich liever doodvechten dan opnieuw door een totalitair systeem van menselijke waardigheid en vrijheid te worden beroofd.[2]

De Maidan Revolutie markeerde de definitieve breuk met Russisch imperialisme. De weg naar horen bij Europa is onomkeerbaar ingeslagen. Inmiddels heeft Oekraïne, terwijl het in een noodtoestand verkeert vanwege de verdedigingsoorlog, hervormingen doorgevoerd en voor 90% aan de voorwaarden voor EU-lidmaatschap voldaan. Veel Oekraïense burgers eisen zelfs verdergaande hervormingen in anti-corruptiewetgeving dan de EU vraagt.[3]

Oekraïne is in etnisch en linguïstisch opzicht een diverse staat. Dit hangt samen met de geschiedenis. Oekraïners identificeren zich overigens steeds minder in etnische termen en steeds meer in burgerlijke, nationale en inclusieve termen.[4]

Ook het religieuze landschap van Oekraïne is door de grillige geschiedenis uiterst veelkleurig.

Orthodoxe Kerk van Oekraïne (onafhankelijk; erkend sinds 2019 door het Patriarchaat van Constantinopel	30% ?
Oekraïense Orthodoxe Kerk (van het Moskou Patriarchaat)	30% ?
Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk	8 %
Rooms-Katholieke Kerk	0,6 %
Protestantse Kerken: Baptisten, Pinksterkerken, Luthers, Gereformeerd,  Zevendedags Adventisten,Charismatische gemeentes	3 %
Moslims (Krimtataren)	500.000
Joodse gemeenschappen	100.000

Kerken en religies werken samen in de Oekraïense Raad van Kerken en Religieuze Gemeenschappen (UCCRO). [5] Vanaf het begin van de oorlog in 2014 en opnieuw bij de Russische invasie in 2022 heeft de Raad de Russische agressie veroordeeld, komt op voor de territoriale soevereiniteit van Oekraïne, en veroordeelt in scherpe bewoordingen de oorlogsmisdaden en genocide op het Oekraïense volk.

Kerken handelen naar het pastorale adagium ‘De kerk is daar waar de mensen zijn’: in de schuilkelder, in de puinhopen, aan het front, bij de vluchtelingen, bij de gewonden, bij de gesneuvelden, bij de nabestaanden. Ze bieden humanitaire en spirituele hulp, zorgen voor geestelijke verzorgers aan het front, en zetten hun diplomatieke kanalen in bij het Vaticaan en oecumenische organisaties, bij staatshoofden en parlementen in het Westen, soms ook bij de Russische kerk om gevangenenruil gedaan te krijgen. Het laatste is dan een diplomatieke inzet van de Oekraïense Orthodoxe Kerk die de iure verbonden is aan de Russisch-Orthodoxe Kerk.

De positie van deze kerk roept spanningen op, zoals we zagen in destrijd rond de monnikengemeenschap van het Holenklooster in Kyiv. De kerk beroept zich op haar neutraliteit, maar een aanzienlijk deel van de geestelijke leiding is loyaal aan Rusland. Door veel Oekraïners wordt de kerk gezien als de verlengde arm van Moskou en de FSB.

In oktober nam het Oekraïense parlement een wet aan die een eerste stap kan zijn naar een verbod van de Oekraïense Orthodoxe Kerk op Oekraïens grondgebied.[6] Maar vanuit de samenleving en door christelijke intellectuelen wordt daarvoor gewaarschuwd. Godsdienstvrijheid is immers een groot goed in een rechtsstaat en hoort tot de waarden waarvoor Oekraïne wil staan. Bovendien mogen gewone gelovigen die zich thuis voelen in deze kerk niet de dupe worden van een politieke strijd tegen een deel van haar leiders.  

Is het een religieuze oorlog?

Het is niet een oorlog tussen twee religieuze partijen, maar wel een oorlog met een religieuze dimensie. De vergroting van invloedssfeer en territorium met behulp van militaire middelen krijgt van de kant van Rusland een religieuze rechtvaardiging en daardoor ook een metafysische ondertoon. De theologische ideologie van de Russische Wereld (Russkii Mir) speelt een belangrijke rol. Deze gaat ervanuit dat er een spirituele, culturele en politieke eenheid tussen alle Slavisch-Russische volken bestaat, waarvan Moskou het spiritueel-politieke centrum is. Er is één gemeenschappelijke spirituele wieg (Kiev, de moeder van alle Rus’), één taal (Russisch), één kerk (de Russisch Orthodoxe Kerk), één patriarch die in symfonie werkt met de nationale leider Vladimir Poetin.

Oekraïne is geen eigen land, volk of staat, maar een deel van de ‘Russische Wereld.’ Het recht op eigen bestaan wordt ontzegd. Oekraïne is niets meer dan een kunstmatig gecreëerde staat, wordt denigrerend ‘Klein Rusland’ genoemd of de entiteit ‘404’ waarmee bedoeld wordt de internetpagina die niet bestaat (Page not Found – Error).

De ideologie van de Russische Wereld wordt door gezaghebbende internationale orthodoxe theologen verworpen als een ketterij.

Oekraïense kerken spreken van een heilige plicht om je naaste, je volk te verdedigen tegen het kwaad en de agressie. Het gaat om de naakte existentie. Er wordt gevochten om als land, als volk, als democratische samenleving en rechtsstaat-in-opbouw te kunnen voortbestaan. Oekraïense kerken bidden voor de Oekraïense strijdkrachten en voor de overwinning. Dat is: in vrede en vrijheid kunnen leven binnen de grenzen van het eigen land. De overwinning, die uiteindelijk van God zal komen, houdt voor hen in: terugtrekking van het Russische leger achter de grenzen van Oekraïne, berechting van Poetin en de zijnen voor een internationaal tribunaal vanwege oorlogsmisdaden, openlijk berouw van het Russische volk dat in overgrote meerderheid deze oorlog steunt, en garanties dat Rusland nooit meer de wapens zal opnemen tegen het buurland. Oekraïense intellectuelen, onder hen ook theologen, hebben een manifest voor duurzame vrede opgesteld waarin deze condities worden beschreven.[8]

Voor de Oekraïense kerken is het geen heilige oorlog. Patriarch Epiphanius (Orthodoxe Kerk van Oekraïne) onderstreepte dat in een preek op Palmzondag dit jaar.[9] Ook deze oorlog is niet gewijd aan God op de een of andere manier. Er kan geen ideologie zijn die de vernietigende natuur van oorlog kan rechtvaardigen. Oorlog is een vreselijke zonde en misdaad tegen de menselijkheid. Maar hij legt uit waarom de kerk wel soldaten kan zegenen. Oekraïense soldaten zijn verdedigers die zichzelf in gevaar brengen om anderen te beschermen. Leger en wapens worden ingezet om te verdedigen, niet om aan te vallen. Dat ziet hij in overeenstemming met de Bijbel. ‘Dit is het grote verschil tussen hen “die het zwaard brengen” en hen die zichzelf verdedigen met het zwaard.’ De kerk moet altijd in verdediging zijn van waarheid, vrede en naasten.

En de waarheid, vult de leider van de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk, patriarch Sviatoslav (Shevchuk) aan, is een persoon: Christus die opnieuw gekruisigd wordt in het lijden van het Oekraïense volk. Getuigen van waarheid is stem geven aan onrecht, opkomen voor menselijke waardigheid, en nu en straks het helen van de wonden.[10]

Opvallend is dat Baptisten- en Pinksterkerken in Oekraïne die traditioneel zich verre hielden van het leger, nu gelovigen oproepen om zich in te zetten voor de verdediging van het land ook met wapens.

Doorvechten of onderhandelen?

Er vallen steeds meer slachtoffers onder burgers in Oekraïne en onder militairen aan beide kanten. Bahmoet en nu Avdiivka worden betiteld als een ‘hel op aarde’. In de politiek en binnen kerken woedt een discussie: moet een wapenstilstand worden afgedwongen; moeten Oekraïne en Rusland naar de onderhandelingstafel worden gedwongen; moeten we Oekraïne blijven steunen met westerse wapens?

In Nederland klinken tegenstemmen binnen Kerk en Vrede[11] en Forum voor Democratie (bien etonné de se trouver ensemble); in Duitsland vanuit de christelijke vredesbeweging, de Linken, de AfD en sommige feministische groepen (bijvoorbeeld ‘Manifest für Frieden’ van Alice Schwarzer en Sahra Wagenknecht).[12] Veel bredere groeperingen delen de zorg om escalatie en de mogelijke inzet van kernwapens waarmee een derde Wereldoorlog niet ver meer is. In de laatste maanden komt daar westerse ‘vermoeidheid’ bij omdat het Oekraïense tegenoffensief lijkt vast te lopen en omdat er verkiezingen in de verschillende landen zijn die politici de bakens van buitenlandbeleid doen verzetten.

Hoe het bloedbad te stoppen? Doorvechten of onderhandelen? Is er een niet-gewelddadige oplossing mogelijk van dit conflict?

Westerse experts en ook kerkmensen zijn het onderling grondig oneens over de kwestie. Het ene kamp zegt dat met Poetin onderhandelen geen zin heeft en dat hem nu geen adempauze moet worden gegund om zich te herpakken voor een nieuw offensief. Poetin is alleen gevoelig voor macht, niet voor woorden (Merkel). Voor Poetin hebben woorden of afspraken geen waarde. Zijn werk berust op een permanente stroom van misleiding, bedrog en bedreigingen. Alleen een Russische nederlaag kan de terreur van het Poetin-regime stoppen.

Het andere kamp is van mening dat praten altijd beter is dan vechten, dat de uitzichtloze strijd alleen maar nog meer mensenlevens kost, en dat de risico’s te groot zijn aangezien er kernwapens in het spel zijn en achter de schermen de grootmachten over de rug van Oekraïners hun geopolitieke machtsstrijd uitvechten.

In de christelijke vredesbeweging spelen er motieven en inspiraties als ‘maar jullie geheel anders’, ‘wie het zwaard opneemt zal door het zwaard vergaan’ en ‘heb je vijanden lief’. De vredesorganisatie PAX heeft begrip voor het steunen van de zelfverdediging van Oekraïne, door het leveren van wapens. Kerk en Vrede spreekt zich daartegen uit. Zij wijzen op diplomatie, onderhandelingen en burgerlijk verzet als geweldloze vormen van conflictoplossing, zijn van mening dat er ‘bij de uitbreiding van de EU en de NAVO [is] er op geen enkele wijze rekening gehouden met de veiligheidsbehoefte van Rusland en de voorstellen die Rusland in dat kader deed’ en weten zich hierin ‘bemoedigd ook door de vredesbeweging in Oekraïne zelf’. [13]

Om te voorkomen dat het laatste boven de markt blijft hangen, een enkel woord daarover. Op welke vredesbeweging doelt Kerk en Vrede? Het gaat om Yurii Shelazhenko, die in 2019 de Ukrainian Pacifist Movement heeft opgericht waarvan hij nu de secretaris is. Deze Ukrainian Peace Movement is aangesloten bij internationale netwerken zoals World Beyond War, die de berichten van Shelazhenko verspreiden en vermenigvuldigen. Shelazhenko is een dienstweigeraar op gewetensgronden en heeft huisarrest gekregen van de SBU omdat hij zou ophitsen tegen het Oekraïense leger.

Ik respecteer het doel waarvoor Shelazenko strijdt. De Oekraïense grondwet kent in art 35.3 alleen het recht op dienstweigering vanuit religieuze overtuigingen. De religieuze gemeenschappen waartoe iemand moet behoren worden met name genoemd. Maar een recht op dienstweigering vanuit (breder opgevatte) gewetensbezwaren bestaat niet. In de context van oorlog ook bepaald niet gemakkelijk om de grondwet op dit punt te bediscussiëren.

Echter, het gaat te ver om het kleine clubje om Shelazhenko heen de ‘Oekraïense vredesbeweging’ te noemen. Ter illustratie: hij postte op Facebook op 31 oktober een bericht over een online inspraak die hij mocht hebben in de VN Human Rights Council.[14] Na drie dagen had de post 16 likes, daarvan 3 Oekraïners.   

Pacifisme heeft nauwelijks aanhang binnen Oekraïne. Eerder is het zo dat de mensen die zich de afgelopen jaren enthousiast bezighielden met geweldloze communicatie en dat inzetten voor trainingen in conflictbeheersing en conflictoplossing tussen groepen in de Oekraïense samenleving, nu openlijk de gewapende verdediging van hun land steunen. Ik denk aan de vrouwen van Dialogue in Action, een partnerorganisatie van Kerk in Actie. Deze experts in geweldloze communicatie blijven de betekenis inzien van geweldloze conflictoplossing, maar onderstrepen dat het context-afhankelijk is. Het werkt niet als raketten dag en nacht op je land worden afgeschoten. Nu zamelt een van hen geld in voor drones die achter de vijandelijke linie kunnen spioneren om te zien waar het gevaar vandaan komt. Haar man is officier in het leger.

Nu Oekraïne vecht om te overleven moet abstracte geopolitieke analyse die de historische, sociale en politieke context ontkent, plaatsmaken voor een ‘informed assessment of a specific situation,’ stelt het manifest ‘The Right to Resist’. Het is opgesteld door Oekraïense feministen als antwoord op het Duitse ‘Manifest für den Frieden.’ ‘Abstract pacifisme dat alle kanten die deelnemen aan een oorlog veroordeelt, leidt tot onverantwoordelijke oplossingen in de praktijk. Wij benadrukken dat er een essentieel verschil is tussen geweld als een middel tot onderdrukking en geweld als een middel tot zelfverdediging.’[15]

Theologische ethiek van oorlog en vrede

Met het noemen van pacifisme hebben we een van de mogelijke benaderingen in een theologische ethiek van oorlog en vrede een naam gegeven. Naast christelijk pacifisme zijn dat ook de traditie van de rechtvaardige oorlog en de just peace benadering. Binnen deze visies zijn er weer veel verschillende posities te onderscheiden en de benaderingen kunnen ook in elkaar overlopen. In de just peace benadering bijvoorbeeld – een populair concept in de oecumenische beweging –, zijn principes van de rechtvaardige oorlog benadering te herkennen.[16]

Rechtvaardige oorlog

De traditie van de rechtvaardige oorlog is typisch voor het westerse christendom. De oosterse kerk kent geen vergelijkbaar concept, daarover straks meer. De rechtvaardige oorlog is een denktraditie met diverse varianten, ontwikkeld vanaf Augustinus. Het is niet een vaste theorie die als het ware op de concrete situatie kan worden toegepast. Een ander misverstand is dat het zou gaan om het rechtvaardigen van oorlog als zodanig. Augustinus zei al: oorlog is een kwaad; christenen behoren elkaar niet te bestrijden.

De kernvraag van de rechtvaardige oorlog benadering is: wat is juist en rechtvaardig handelen te midden van de realiteit van oorlog in de wereld? De positie ten aanzien van oorlog is: nee, tenzij. Alleen onder strikte voorwaarden en specifieke omstandigheden kan er afgeweken worden van het ‘nee’ tegen de oorlog. Ook belangrijk: het gaat nooit om het eigen voornemen om ten strijde te trekken te rechtvaardigen. Het gaat om de vraag of het gerechtvaardigd is om met inzet van geweld te reageren op een agressor en op fundamenteel onrecht. Er zijn zes criteria die bepalen of militaire inzet gerechtvaardigd is:

In moreel opzicht moet het doel van gewapende strijd het herstel van recht en orde zijn. Daarom wordt in de denktraditie van rechtvaardige oorlog ook aandacht besteed aan het ius post bellum, de rechtvaardige vrede.

Just peace

Rechtvaardige vrede is geheel en al de inzet van de just peace benadering waarin een sterke invloed te herkennen is van de historische vredeskerken, zoals de Mennonieten, en van de Duitse vredesethiek na de Tweede Wereldoorlog. De Evangelische Kirche in Deutschland (EKD) heeft sinds 2001 een vredesethisch denken ontwikkeld dat zich als alternatief presenteert voor de traditie van rechtvaardige oorlog. De volgende documenten zijn in dat kader van belang geweest:

Uitgangspunt is: ‘Gerechter Frieden als Leitbegriff christlicher Friedensethik.’ Vrede, geweldloosheid heeft het primaat. Aandacht moet uitgaan naar vredesopvoeding en vredeswerk in alle vormen. Met de veranderde wereld na 2007 (o.a. klimaatgerechtigheid, veranderde geopolitieke verhoudingen, toename van terrorisme, hybride oorlogvoering) moet het denken over ‘gerechter Frieden’ geüpdatet worden. Daartoe is een Friedenswerkstatt ingesteld die in november 2025 met een nieuw basisdocument moet komen.

Kenmerken van de just peace benadering zijn: vrede is een vrucht van rechtvaardigheid (iustitia et pax); kaarten worden gezet op conflictpreventie, ‘als je vrede wilt, bereid je dan voor op vrede’; en in geval van een militair conflict is er grote aandacht voor wederopbouw en herstel van recht na de oorlog. Na een conflict moeten vernieuwde, herstelde, kwalitatief aanvaardbare betrekkingen weer mogelijk zijn. Je moet anticiperen op een gemeenschappelijke toekomst met je tegenstander.[17]

In het denken van de Duitse kerk wordt gewelddadig ingrijpen niet principieel uitgesloten. Het is een uiterst redmiddel. Het moderne internationale recht kent bijvoorbeeld het concept van ‘the responsibility to protect’ in geval van genocide en massale schending van mensenrechten. Dat vraagt ook van de kerken om een moreel framework om een afweging te maken in concrete situaties.

Pacifisme

Christelijk pacifisme wijst iedere vorm van geweld op theologische gronden af. Men wil gehoor geven aan de oproep van Jezus in de Bergrede. Je kunt nog een onderscheid maken tussen absoluut pacifisme, deontologisch pacifisme (het doel is oorlog uit te bannen), en actieve geweldloosheid als onderdeel van een bredere vredesstrategie. Het laatste kan ingezet worden in de just peace benadering. Onderhandelen, diplomatie, ronde tafels kunnen vormen zijn van actieve geweldloosheid.

Bij een radicale afwijzing van gebruik van wapens blijft de vraag: Waar blijft dan de concrete verantwoordelijkheid als het kwaad je naasten, je medeburgers treft?

De oosterse kerken kennen geen concept van rechtvaardige oorlog, ook de just peace benadering is daar nog nauwelijks aangekomen.

Veel theologen schrijven aan het oosters christendom een meer pacifistische traditie toe die gebaseerd zou zijn op de geschriften van de oosterse kerkvaders. Maar dat is te generaliserend. De Byzantijnse traditie, van keizer Constantijn tot het einde van het Byzantijnse Rijk in 1453, is veel genuanceerder. Recente documenten van Orthodoxe kerken over de sociale leer bevatten een ethiek van oorlog en vrede.

Beide documenten stellen dat oorlog in bepaalde omstandigheden onvermijdelijk is. Maar, anders dan in de traditie van rechtvaardige oorlog, is er geen verdere precisering welke situaties dat dan zouden kunnen zijn.

Het Russisch-Orthodoxe document beweegt zich binnen een Byzantijns denkraam: geweld wordt geaccepteerd en mag of moet zelfs worden aangewend als het in het belang is van het eigen christelijke rijk.

For the Life of the World wil expliciet post-Byzantijns zijn. Het zet meer in op het ideaal van geweldloosheid dat desnoods tot zelfopoffering leidt zoals bij de heilige broeders Borys en Gleb. ‘Elke daad van geweld jegens een ander mens is […] geweld tegen een lid van iemands eigen familie – is het doden van iemands eigen broeder of zuster’ – ‘tenslotte kunnen we met recht zeggen dat geweld zonde is par excellence.’ Er wordt gewezen op het kruis van Christus dat primair een plaats was van overgave aan geweld en de weigering van vergelding. Alle kanten van het conflict lijden aan het geweld. Daarmee is het document For the Life of the World in lijn met de vredesethiek van just peace en geweldloosheid zoals die in het westen ontwikkeld is.

Vanuit Oekraïense kerken wordt beaamd dat geweld niet gerechtvaardigd kan worden, en dat er de noodzaak is tot boetedoen, vasten of onthouding van communie voor wie gedood heeft in een oorlog. Maar men heeft er grote moeite mee als de bijna pacifistische retoriek op dezelfde manier geadresseerd wordt aan Oekraïne als aan Rusland.

De post-Byzantijnse theologie van oorlog en vrede, zoals verwoord in For the Life of the World houdt nu angstvallig God weg bij geweld als de zonde bij uitstek. Maar zou een meer positieve interpretatie van zelfverdediging niet meer recht doen aan de strijd tegen het kwaad en aan morele afwegingen wanneer oorlog onvermijdelijk is gebleken? Kan het moreel referentiekader van rechtvaardige oorlog oosterse en westerse tradities misschien dichter bij elkaar brengen? Het lijkt of de Oekraïense kerken in hun reflectie op oorlog en vrede die weg al zijn ingeslagen.

Christelijk verzet in Rusland

In Rusland laat de wetgeving geen ruimte toe om openlijk de oorlog te kritiseren. Maar ook zonder dat geeft de Russische bevolking in overgrote meerderheid steun aan de oorlog.

Juni 2023, Levada enquete: ‘Ondersteunt u persoonlijk de acties van de Russische strijdkrachten in Oekraine?’: 73% helemaal of eerder ja (40/33); 19% helemaal niet of eerder nee (10/9); 8%: kan ik niet zeggen.[20]

Conclusie: ongeveer 1/5 van de samenleving steunt de oorlog expliciet niet. Cijfers zijn nauwelijks veranderd sinds begin van de oorlog. We kunnen aannemen dat de verhoudingen in de kerk procentueel niet anders liggen.

Vormen van verzet vanuit de kerken is de Open Brief van de bijna 300 geestelijken van de ROC die in maart 2022 opriepen tot het beëindigen van de oorlog, of de Christmas Declaration van december 2022,[21] van voorgangers en leken van verschillende kerken die anoniem willen blijven. Deze anti-oorlogsverklaring is opgesteld in de stijl van de Barmer Thesen. Ze roept op ‘wat er gebeurt niet te ignoreren, te bidden, zich te weren, geweldloos verzet te bieden en mee te doen aan de humanitaire hulp voor Oekraïense vluchtelingen.’ Ze blijven anoniem om in hun beroep zich verder tegen de oorlog te kunnen verzetten. Ik heb via een gemeenschappelijke vriendin per email een interview met hen gehouden, o.a. voor Woord en Dienst.[22] Intussen weet ik dat het een groep uit Moskou is.

Sommige geestelijken, zoals de opperrabbijn Pinchas Goldschmidt en de hoogste bisschop van de Evangelisch Lutherse kerk in Rusland, Sergej Rjachovskij, hebben het land verlaten uit weerzin tegen de oorlog.

Er wordt een lijst bijgehouden van christenen die in Rusland of Belarus vervolgd worden voor hun anti-oorlogsstandpunt (shaltnotkill.info).[23] Op deze lijst komen 12 geestelijken voor van de Russisch-Orthodoxe Kerk.

Een vorm van verzet binnen de ROC is ook het niet gebruiken van voorgeschreven gebeden die de oorlog steunen, of een woord erin wijzigen. Priester Ioan Koval’ werd geschorst omdat hij in plaats van te bidden dat God ons ‘uw machtige overwinning’ zou geven, bad voor ‘uw machtige vrede.’[24]

Religieuze diplomatie

Religieuze actoren hebben een reputatie vredesactoren te zijn. Er zijn sinds het begin van de oorlog bemiddelingspogingen geweest van Paus Franciscus, van de Wereldraad van Kerken en van een interreligieuze ontmoeting van de Traditionele Wereldreligies in Kazakhstan in 2022. Als niet-staatsgebonden actoren zouden ze in het bijzonder in staat moeten zijn om op te komen voor de slachtoffers in het oorlogsgebied en zich in te zetten voor begrip en onderhandeling die verder gaat dan de militaire veiligheidslogica.

We moeten echter constateren dat ze tot nu toe geen zichtbare verandering hebben gebracht in de dynamiek van oorlog en conflict. Als we aantekenen dat de oorlog al begonnen is in 2014 met de annexatie van de Krim en de inmenging in de Donbas, dan kunnen we zeggen dat de internationale religieuze actoren weinig krachtig hebben gereageerd op de Russische militaire agressie, deze vooral in algemene, de relatie sparende termen, hebben veroordeeld, en vooral: ze hebben de religieuze dimensie van deze oorlog, die openlijk gevoerd wordt om een ‘christelijke beschaving’ en haar ‘traditionele waarden’ te beschermen, niet aangesproken. Je kunt de ideologie van de oorlog, de ‘Russkii Mir’ met zijn absolutistische pretenties, niet onaangeroerd laten als je een weg naar vrede zoekt.

Dat lijkt de CEC (Conferentie van Europese Kerken) beter begrepen te hebben met haar programma Pathways to Peace[25] dat uitdrukkelijk de religieuze factor in de vredesinitiatieven betrekt.

Het valt me op dat de internationale religieuze actoren de vredesinitiatieven vanuit Oekraïne zelf buiten beschouwing laten. Het tienpunten vredesplan van Zelenskiy[26] dat deels inzichten van de just peace benadering opneemt, het ‘Ukraine Peace Appeal: Towards a More Informed Solidarity’[27], of de ‘Sustainable Peace Manifesto: Never Again 2.0.’[28]

Een voorwaarde van elke weg naar vrede voor Oekraïne zou toch moeten zijn: niets voor Oekraïne zonder Oekraïne. Daarom pleit ik voor intensivering van de contacten met kerken en civiele samenleving van Oekraïne, met snelle opname van deze kerken in de oecumenische netwerken, met theologische contacten via conferenties en publicaties, met solidariteitsbezoeken aan Oekraïense kerken en organisaties, en daarnaast voor contacten en steun aan dissidente groepen en individuen in en buiten Rusland die zich verzetten tegen de oorlog en een ander, democratisch Rusland willen.

Ten slotte wordt het hoog tijd dat ook de Protestantse Kerk in Nederland haar vredesethiek update, systematisch ontwikkelt met het oog op de uitdagingen van deze tijd en aanbiedt in een gedegen en leesbaar document. Het zal ons bevrijden van ad hoc beleid en verlamming, en het kan het gesprek in politiek en samenleving dienen vanuit de bronnen van christelijke traditie. Aan dat gesprek heb ik met deze lezing ook een bijdrage willen geven.

---

[1] https://www.youtube.com/watch?v=dT1tugl0bFU

[2] Sergey Plokhii, De poorten van Europa, 2022 biedt een uitstekend overzicht van de Oekraïense geschiedenis tot op vandaag.

[3] Daria Kaleniuk, hoofd van het Anticorruption Action Centre in Kyiv (AntAC), ‘Europe needs to think about the endgame in Ukraine’, website Raam op Rusland, 1 november 2023.

[4] Volodymyr Koluk, https://www.eurozine.com/multi-ethnic-or-diverse/

[5] https://vrciro.org.ua/en.

[6] https://www.christianitytoday.com/news/2023/october/ukraine-law-ban-russian-ukrainian-orthodox-church-uoc.html.

[7] https://www.reuters.com/world/extracts-putins-speech-annexation-ceremony-2022-09-30/.

[8] https://sustainablepeacemanifesto.org.

[9] Lidiya Lozova, ‘On Non-Violence, Defense, and Victory in the Context of the Russian Agression against Ukraine’, In Public Orthodoxy, 17 mei 2023, https://publicorthodoxy.org/2023/05/17/on-non-violence-defense-and-victory-in-the-context-of-the-russian-aggression-against-ukraine.

[10] https://ugcc.ua/en/data/six-thoughts-of-his-beatitude-sviatoslav-about-healing-the-wounds-of-war-in-ukraine-43/.

[11] https://beeldschrift.nl/PRO//api/file/kerkenvrede/9c3dd28e775eabcdfcc54d768f93f8c3/.

[12] https://www.aliceschwarzer.de/thema/manifest-fuer-frieden-340049.

[13] Folders van Kerk en Vrede, oktober 2023.

[14] https://media.un.org/en/asset/k1w/k1w7olotft?kalturaStartTime=6553, Shelazenko spreekt op #1.31.28.

[15] ‘“The Right to Resist.” A Feminist Manifesto’, 7 juli 2022, https://commons.com.ua/en/right-resist-feminist-manifesto/.

[16] Voor het navolgende heb ik als belangrijkste bronnen gebruikt: Pieter Vos, ‘Van rechtvaardige oorlog tot vredesethiek. Theologisch-ethische bronnen voor protestantse geestelijke verzorging bij de krijgsmacht’, Kerk en Theologie (2022) 4, 375-392; Fred van Iersel, ‘“Rechtvaardige oorlog.” Een morele traditie onder druk.’ Kerk en Theologie 73 (2022) 4, 357-374; Pieter Vos, ‘De oorlog in Oekraïne. Een ethische reflectie vanuit de traditie van de rechtvaardige oorlog’, Handelingen (2023) 3, 7-17, als ook lezingen op de conferentie ‘Schwerter zu Pflugscharen’ van 22-24 september 2023 aan de Evangelische Akademie Sachsen-Anhalt, Wittenberg.

[17] Van Iersel, ‘Rechtvaardige oorlog.’

[18] https://incommunion.org/2004/10/14/introduction-2/.

[19] https://www.goarch.org/social-ethos?fbclid=IwAR2RSPrgYRhPfAgT9p2iIQkd9wqtOYJ74Gtjnpmyq9xYdxshwqr6U1FJFiY.

[20] https://www.levada.ru/en/2023/07/14/conflict-with-ukraine-assesments-for-late-june-2023/.

[21] https://christians4peace.com/.

[22] https://www.theologie.nl/verzet-van-russische-christenen/.

[23] https://shaltnotkill.info/persecution-of-christians-by-religious-and-state-authorities-for-anti-war-stance-or-support-of-ukraine-in-defence-from-aggression/.

[24] Regula Zwahlen en Natalija Zenger, ‘Auf Tauchstation: Dissens in der Russischen Orthodoxen Kirche’, Religion und Gesellschaft in Ost und West 2023/4, 21-23.

[25] https://ceceurope.org/pathways-to-peace-cec-to-implement-peace-initiatives-in-europe/

[26] https://www.reuters.com/world/europe/what-is-zelenskiys-10-point-peace-plan-2022-12-28/

[27] https://www.ukrainepeaceappeal2023.info/?fbclid=IwAR2-p9xzoMMyf7IJcmQg3sReVf8wnGTyT-HszHQIV2RDn8roEut68eWQxiU

[28] https://sustainablepeacemanifesto.org/