Recensie van het boek De weg van vrede

Voor de boek ben ik eigenlijk niet de geëigende recensent om de inhoud te beoordelen. Paas schreef dit boek voor degenen die niet bekend zijn met het christelijk geloof. Het is niet een neutrale introductie op het christelijk geloof, maar een met passie geschreven in de hoop dat er een vonk overspringt en er bij de lezer iets gebeurt en er iets van liefde voor het christelijk geloof ontstaat.

Paas wil proberen de essentie van het christelijk geloof duidelijk maken aan mensen die onbekend zijn met het christelijk geloof. Zoals in het verleden ook wel geschreven werd over het ‘wezen’ van het christelijk geloof, maar dan in het geval van Paas niet alleen gericht op de inhoudelijke kant van het geloof, maar evengoed op de praktijk van het christelijk geloof.

Je merkt als lezer die gepokt en gemazeld is in het christelijk geloof dat het geschreven is voor mensen die er helemaal niets of heel weinig van weten.

Aan het begin wordt er veel uitgelegd. Paas maakt bovendien onderscheid tussen het evangelie en wat christenen van het evangelie hebben gemaakt. Het evangelie is een zuurdesem en wat christenen er van bakken is als het ware een soort brood. Op die manier kan Paas duidelijk maken dat hij zelf niet altijd gelukkig is met uitwerkingen van het evangelie door christenen. Je merkt dat de toon dan afstandelijker wordt. Alsof Paas zich ook wil verontschuldigen voor de zure, zware, nauwelijks te verteren broden die door medechristenen gebakken worden.

Paas wil proberen de essentie van het christelijk geloof duidelijk maken aan mensen die onbekend zijn met het christelijk geloof

Tegelijkertijd wil Paas ook een wezenstrek van het christelijk geloof laten zien: Christenen zijn altijd kritisch op wat zijzelf en anderen van het evangelie maken. Wezenlijk aan het christelijk geloof is de zelfkritiek en het besef van voortdurende reformatie van de uitwerking van het christelijk geloof. Sowieso biedt Paas een creatieve update van de gereformeerde theologie, zonder in het gebruikelijke jargon van gereformeerde theologie te vervallen. Wie geïnteresseerd is in hoe je een hedendaagse gereformeerde theologie opzet die voor niet-gelovigen begrijpelijk zou kunnen zijn, moet dit boek van Paas sowieso lezen. Paas’ visie is in feite niets anders dan een verbondstheologie.

Hij doet zijn best om de triniteitsleer uit te leggen. Het beeld van het jazztrio vind ik zelf niet zo geslaagd. Het pluspunt van dit beeld is dat hij de onderlinge dynamiek van Vader, Zoon en Geest weet te benadrukken. Het beeld slaagt er minder in om de onderlinge eenheid vast te houden.

Een belangrijke pijler in het boek is de verzoeningsleer: de verzoening door het kruis, waardoor er zowel een verzoening met God als tussen mensen onderling plaatsvindt. Naast het verzoenende aspect speelt in dit boek ook de overwinning op de machten aan het kruis een rol.

Paas begint zijn uiteenzetting door aan te geven dat het evangelie op de toekomst is gericht: het evangelie kondigt een tijd aan van vrede, recht en tot bloei komen. Daarom begint Paas bij Jesaja, volgens hem ‘een schitterend koraalrif in een tropische zee’. aan Jesaja ontleent Paas dat die vrede alles te maken heeft met een nieuwe vorm van koningschap, van verzoening en samen feestvieren vanwege die verzoening en dat nieuwe koningschap. Een nieuw koninschap en verzoening kunnen niet zonder elkaar, omdat die nieuwe toekomst niet zonder recht en zonder herstel kan komen.

Daarna gaat Paas naar de godsleer: over God die deze vrede zoekt en en die nieuwe toekomst bewerkstelligt en zal brengen. Die vrede komt er niet zonder redding. Daarom zet Paas in de volgende hoofdstukken een christologie en soteriologie uiteen vanuit het perspectief van deze vrede, die er komt door Jezus als de vredevorst, door Zijn dood als verzoening met God en mensen en als overwinning op het kwaad.

Wij mensen krijgen deel aan die nieuwe toekomst en aan die verzoening door de Geest. De Geest maakt ons mensen ook tot mensen die vrede nastreven. De missie van ons als vernieuwde mensen is niet om die nieuwe werkelijkheid te brengen als ons eigen project, maar gevormd en gestuurd door de Geest getuigen van die nieuwe werkelijkheid in Christus en dan onze bijdrage leveren.

Naast het verzoenende aspect speelt in dit boek ook de overwinning op de machten aan het kruis een rol

Omdat ik reacties had gelezen van zowel voor- als tegenstanders van alverzoening dat Paas de alverzoening zou verwerken, was ik benieuwd naar dit aspect. Paas is veel minder stellig dan die voor- en tegenstanders suggereren. Van wat er met mensen die een andere godsdienst aanhangen gebeurt na de dood, geeft hij aan dat hij het niet weet. Wanneer hij schrijft over de eeuwige straf, geeft hij aan dat hij een eeuwige straf niet kan voorstellen. Maar ook hier is Paas terughoudend met betrekking tot stellige conclusies.

Als ik aangeeft, dat Paas een update geeft van de gereformeerde theologie, bedoel ik niet dat hij een dogmatiek geeft. In zijn boek slingert tussen de bijbelse theologie, cultuuranalyse, dogmatiek en missiologie. Of Paas in zijn missie geslaagd is, kan ik niet aangeven. Daarvoor ben ik teveel gepokt en gemazeld in het christelijk geloof. Ik vind het wel mooi dat hij de poging waagt om het christelijk geloof uit te leggen aan mensen die niet bekend zijn met het christelijk geloof.

Als lezer begon ik halverwege het boek wel steeds meer innerlijk verzet te krijgen tegen een uiteenzetting van het christelijk geloof, waarbij alle kaarten op de vrede worden gezet. Dat heeft allereerst met de stijl te maken. Het boek kent een overvloed aan beelden, waarbij beelden soms ook per alinea nog wisselden. Geregeld is het teveel voor mij als lezer: ‘Je hoeft niet te geloven in wezens met rode pakjes aan en horentjes op hun hoofd om te zien dat hier iets geraakt wordt (…)’ (p. 90) ‘Het is geen reclametekst waarin het hetzelfde waspoeder voor de duizendste keer wordt verkocht als ‘nieuwe formule!’.’ (p. 92)

In het boek vind ik Paas ook veel te uitleggerig, waardoor de inhoud afstandelijker wordt en de passie die Paas wil overbrengen minder tot uiting komt. Steeds legt Paas uit wat het evangelie of wat het effect van het evangelie is. Zeker bij het laatste was het sterker geweest als Paas niet het effect had uitgelegd maar had opgeroepen met zijn manier van schrijven. Daardoor krijgt de uitwerking van Paas ook iets utopisch.

Paas beschrijft het evangelie vanuit het perspectief van de vrede. Een irenisch boek is het niet geworden. Dat hoeft misschien ook niet. Paas schrijft zelf ook dat vrede niet zonder strijd gaat. Maar in een boek dat zo gefocust is op vrede en verticale en horizontale verzoening is het een paradoxale leeservaring om zoveel waardeoordelen tegen te komen. Dan is mijn indruk als lezer dat ik eerder te maken heb met de culturele blik van de auteur dan met het evangelie. Aan het begin maakt Paas onderscheid tussen wat het evangelie is en wat christenen van het evangelie maken. Het was sterker geweest als Paas dat voor zijn eigen model ook wat meer had verwerkt.

De uitwerking is soms teveel een visie die past bij een bepaalde sociale klasse. Dat valt niet te vermijden, maar in een boek dat zo gericht is op harmonie en verzoening was het sterker geweest als Paas het fragmentarische meer had uitgewerkt.

Ook vind ik als lezer dat Paas zich teveel uitsluitend op het harmonieuze aspect van de vrede richt. Ook in het koraalrif dat Jesaja is, vallen mensen niet alleen buiten het verbond, maar komen ook mensen buiten het vrederijk te staan. Dat gebeurt ook in Openbaring waar Christus zowel leeuw als lam is: in hetzelfde gedeelte waarin een prachtig visioen over een nieuw Jeruzalem wordt gedeeld, wordt in een adem gemeld welke mensen daar niet zullen zijn. Wanneer daar meer aandacht voor was geweest, had het boek iets dwarser en uitdagender geweest.

Deze kritische opmerkingen zijn kanttekeningen bij de uitwerking van Paas’ evangelie van de vrede. Ik hoop vooral dat zijn missie slaagt en dat het boek lezers krijgt, die nog onbekend zijn met het evangelie. Ook degenen die op zoek zijn naar een hedendaagse missionaire (desnoods gereformeerde) theologie moeten mijn kritische kanttekeningen voor lief nemen en zich laten inspireren en uitdagen door deze weg van vrede.