Wat is de ‘Theologie van het Lichaam’?

Chiara Degenfeld ontdekte tijdens haar studie de ‘Theologie van het Lichaam’ van Paus Johannes Paulus II; zijn grote levenswerk dat resulteerde in een boek van bijna achthonderd pagina’s. Voor Chiara veranderde het haar blik op lichamelijkheid, liefde en seksualiteit: “Onze lichamen vertellen iets over God.”

Heb je jezelf wel eens deze vragen gesteld: hoe kan ik mijn leven zo leven dat ik écht gelukkig word? Waarom heb ik al deze verlangens en passies in mijn ziel én lichaam? En wat moet ik daar dan mee doen? Wat betekent het om een man of vrouw te zijn? Wat betekent het überhaupt om mens te zijn? En, wat is echte liefde?

H. Paus Johannes Paulus II

Dankzij Paus Johannes Paulus II kunnen wij antwoorden geven op bovenstaande vragen. ‘Theologie van het Lichaam’ is de titel die hij gaf aan zijn eerste grote project van zijn pausschap. Iedere woensdag, drie jaar lang, sprak hij over de ‘Theologie van het Lichaam’. Dit is gebundeld tot een groot én belangrijk boek: De Theologie van het lichaam. 

Het lichaam en de theologie?

De titel lijkt een tegenstelling in zichzelf. Wat heeft theologie, de studie van God, nu te maken met het lichaam? Precies, alles! Het lichaam, het menselijk lichaam, geschapen door God, heeft alles te maken met God. Precies in én door het menselijk lichaam kunnen wij de liefde van God ontdekken. Denk aan Kerstmis: God wordt mens, en neemt een menselijk lichaam aan. Dit moet ons toch duidelijk maken wat de heiligheid is van het lichaam:

Het lichaam is de spil van het heil. Wij geloven in God die de Schepper is van het lichaam; wij geloven in het Woord dat vleesgeworden is om het vlees te verlossen; wij geloven in de verrijzenis van het lichaam, de voltooiing van de schepping en de verlossing van het lichaam. (Catechismus van de Katholieke Kerk, 1015)

Of, in de woorden van Paus Johannes Paulus II:

Door het feit dat het Woord van God vlees geworden is kwam het lichaam via de hoofdingang in de theologie.
(Theologie van het Lichaam 23.4)

Theologie van het lichaam, betekent: onze lichamen vertellen iets over God. Precies zoals we zijn geschapen, met ziel én lichaam.

Onze lichamen vertellen iets over God.

Genesis 1, 27 – In Gods beeld

In Genesis 1, 27 lezen we: “En God schiep de mens als zijn beeld; als het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen.”God schiep de mens, in zijn beeld. En wie zijn dat beeld van God, ezel en paard? Man en kind? Nee, er staat duidelijk: “man en vrouw schiep Hij hen”. Man en vrouw, geschapen door God, zijn een beeld van God zelf. En de mannelijkheid of vrouwelijkheid is precies te lezen, staat gegrift in, ons lichaam.

Ik ben mijn lichaam

Vaak zeggen wij ‘ik heb een lichaam’, maar laten we dit corrigeren naar: ‘Ik ben mijn lichaam’. Ik zeg immers ook niet ‘mijn lichaam gaat naar de winkel’, maar ‘ik ga naar de winkel’.

Paus Johannes Paulus II beschrijft dit als volgt:

Het lichaam en dat alleen is in staat om zichtbaar te maken wat onzichtbaar is: het geestelijke en het goddelijke. Het is gemaakt om het in de eeuwigheid verborgen mysterie van God (zijn liefde!) over te dragen in de zichtbare realiteit van de wereld, en er derhalve een teken van te zijn.
(Theologie van het Lichaam 19.4)

In makkelijke woorden: mijn en jouw lichaam, en alleen het lichaam, is een reflectie, een weerspiegeling, van Gods liefde (die wij niet direct zien) hier op aarde (wat wij wel direct kunnen zien). En omdat wij in Gods beeld zijn geschapen kunnen wij dat beeld zijn hier op aarde van Gods liefde.

Wij zijn in Gods beeld geschapen.

Wat is zo essentieel aan Gods liefde?

Wat is nu zo eigen, zo wezenlijk, aan Gods liefde? Ofwel, dat mysterie van God waar de paus over spreekt? God zelf is een eeuwige uitwisseling (een gemeenschap) van leven gevende liefde. Kijk maar naar wie God is: de Heilige Drie-Eenheid, Vader, Zoon en Heilige Geest, een eeuwige uitwisseling van Liefde, die leven geeft.

En jij en ik, man en vrouw, zijn in dat beeld geschapen, van leven gevende liefde.

Onze mogelijkheid, als man en vrouw, om (1) één te worden, gemeenschap, én om (2) leven te geven (o.a. baby’s), is een teken van God zelf: Hij is een gemeenschap van leven gevende liefde.

Liefde in de Bijbel

Midden in de Bijbel vinden we het Bijbelboek Hooglied. Dit is een erotisch liefdeslied tussen een jonge man en vrouw. Waarom staat dit in de Bijbel? Precies omdat zij het liefdeslied van God zingen, en duidelijk maken: God wil één zijn met ons, Hij wil met ons trouwen! En wij, als man en vrouw, met onze mogelijkheid tot eenwording en vruchtbaarheid, mogen een teken hiervan zijn: van Gods eenwording en leven gevende liefde met ons. Wij mogen een teken zijn van Zijn liefdeslied, precies in en door onze mannelijkheid en vrouwelijkheid.

Van begin tot eind vertelt de Bijbel het verhaal van het huwelijk. Het begint in Genesis, de schepping van de mens als man en vrouw met de roeping om ‘volkomen één te worden’ (Gen. 2, 24). In het hele Oude Testament spreekt God over zijn liefde voor zijn volk Israël, als de liefde van een bruid voor zijn bruidegom (huwelijkstaal!). In het Nieuwe Testament is de liefde van God de Bruidegom letterlijk vlees geworden in de Incarnatie, in Jezus zelf. Jezus, die zichzelf aan het kruis geeft aan ons, aan de Kerk, is de bruidegom die zichzelf aan de bruid (de Kerk) geeft! Aan het einde van de Bijbel lezen we in de Openbaring (Apokalyps) over de hemel als een huwelijk: ‘Het Bruiloftsmaal’!

Dus, de schepping van man én vrouw aan het begin van de schepping, is een teken van het einde van de Bijbel, van de Hemel: God die met ons wil trouwen, één wil zijn met ons. Paulus maakt dit nog duidelijker in zijn brief aan de Efesiërs, waar hij schrijft over man en vrouw:

Mannen, hebt uw vrouw lief, zoals Christus de kerk heeft liefgehad: Hij heeft zich voor haar overgeleverd om haar te heiligen. […] Hij heeft de kerk tot zich gevoerd als een heerlijk bruid. […] Daarom zal de man vader en moeder verlaten om zich te hechten aan zijn vrouw, en die twee zullen één vlees zijn. Dit geheim heeft een diepe zin.
(Efesiërs 5, 25 – 32)

In het Grieks staat er zelfs, ‘dit is een ‘mega mysterie’. Jouw schepping als man of vrouw, de seksualiteit, is een ‘mega mysterie’ dat verwijst naar Christus en zijn liefde voor ieder van ons, de Kerk!

Onze mannelijke en vrouwelijke lichamen zijn dus niet enkel biologisch maar ook theologisch, en verwijzen naar ons einddoel: één worden met God.

Voor iedereen

Theologie van het Lichaam is voor iedereen, en niet enkel voor getrouwde mensen. Het gaat om de essentie van wat het betekent om mens te zijn. En als jij een lichaam hebt, dan heeft deze Theologie van het Lichaam betrekking op jou. Namelijk, de Theologie van het Lichaam, laat ieder van ons zien hoe waardevol ons geschonken lichaam is, met de mannelijke of vrouwelijke seksualiteit die daarbij hoort. We mogen stap voor stap ontdekken hoe onze gegeven seksualiteit iets moois is, in plaats van een last. Ook kunnen we dan steeds meer onze gegeven mannelijkheid of vrouwelijkheid gaan omarmen, en ontdekken wat dit betekent in ons dagelijks leven.

We mogen ontdekken hoe onze gegeven seksualiteit iets moois is.

Ons lichaam is een teken van Gods leven-gevende liefde, wat we kunnen ontdekken door ons mannelijke en vrouwelijke lichaam.

Wat kan ik hier nu praktisch mee?

Jouw lichaam heeft in zichzelf die diepe betekenis van leven gevende gemeenschap. Oftewel: leef jij zodanig met jouw lichaam dat het een teken is van:

• Een gave, je schenkt, je geeft jezelf. Vaak spreken we over het leven is ‘geven en nemen’. Nee, het leven is ‘geven en ontvangen’. En dit leven we vanuit ons lichaam.
• Gemeenschap (in de letterlijke én figuurlijke zin van het woord).
• Leven geven (in de letterlijke én figuurlijke zin van het woord).

Dit is iets wat we stap voor stap, in ons dagelijks leven mogen ontdekken. Als we ons verdiepen in de diepe betekenis van onze mannelijkheid en vrouwelijkheid, dan kunnen we ontdekken hoe we gelukkig kunnen worden. Dan kunnen we in eenheid met ons lichaam gaan leven. Dan kunnen we echte liefde ontdekken en leven. Dat wens ik ieder van ons toe!

Chiara Degenfeld is coach, theoloog en psycholoog en werkt als levenscoach. Kijk voor meer informatie op haar websites: www.theologievhlichaam.nl en www.flourishingperson.com.