Een helder overzicht, maar ook wat vrijblijvend

Wat gebeurt er in ons brein tijdens gebed, vergeving en zang? Is God een product van onze hersenen? En hoe moeten we studies op dit vlak interpreteren? Filosoof Hans Van Eyghen las het boek De ziel van het brein van neurowetenschapper André Aleman en vraagt zich af: wat leert neurowetenschap nu echt over religie?

Boeken over neurowetenschap en religie zijn zeldzaam in het Nederlandse taalgebied. In de Engelstalige wereld komen ze vaker voor, en meestal in twee vormen. Een aantal boeken is vooral reductionistisch. Hun voornaamste doel is betogen dat de centrale claims van religie niet waar zijn en dat religieuze fenomenen niet veel meer zijn dan het resultaat van op hol geslagen hersenen. Een ander soort boeken heeft een eerder esoterische toon. Deze boeken besluiten op basis van neurowetenschappelijk onderzoek dat de mens een door en door spiritueel wezen is met een hoger doel voorbij dit aardse leven. Het boek van Aleman valt in geen van beide categorieën. Alemans eerste doel lijkt te zijn om een overzicht te geven van recent neurowetenschappelijk onderzoek zonder grote conclusies over de aard van religie.

Het boek bestaat uit acht hoofdstukken. Na een inleiding volgt een hoofdstuk over de ziel en wetenschappelijke benaderingen ervan. Hoofdstuk 3 gaat in op wat de term ‘geloven’ betekent. Pas in hoofdstuk 4 gaat de discussie meer gericht over neurowetenschap en bespreekt Aleman cognitieve processen die leiden tot geloof. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van neurowetenschappelijke studies naar velerlei religieuze ervaringen en praktijken. Hoofdstuk 6 handelt over neurodiversiteit en religieuze beleving. Hoofdstuk 7 bespreekt de link tussen religie en gezondheid. Hoofdstuk 8 besluit het boek.

Brede variëteit

Is geloof een product van de hersenen of schuilt er meer achter? Deze vraag siert de achterflap. Deze filosofische vraag is echter niet de hoofdfocus van het boek. Het boek geeft in de eerste plaats een toegankelijk overzicht van recent neurowetenschappelijk onderzoek naar religieuze fenomenen. Een volledig beeld geven is onmogelijk, maar Aleman slaagt er goed in de lezer iets te laten proeven van de brede variëteit aan onderzoeken uit de laatste decennia. Onderzoeken die langskomen zijn onder andere brain imaging studies naar verschillende vormen van religieuze ervaringen, studies naar hoe religieus geloof gevormd wordt, hersenstimulatie, studies naar gebed, studies naar vergeving en de effecten van psychedelica. Dit alles wordt zorgvuldig uitgelegd op een toegankelijke manier zonder gebruik van jargon. Aleman besteedt ook aandacht aan de methodes en achtergronden van hersenonderzoek.

Filosofische vragen

Hoewel de focus op het empirische onderzoek ligt, gaat Aleman niet alle filosofische vragen uit de weg. Zo gaat het tweede hoofdstuk uitgebreid in op filosofische benaderingen van de geest en ziel. Hier geeft Aleman een overzicht van hoe christenen traditioneel denken over de ziel en van de voornaamste theorieën uit de Angelsaksische philosophy of mind (dualisme, eliminatief materialisme, epifenomenalisme, dual aspect-monisme en fysicalisme).

Aleman geeft een overzicht van hoe christenen traditioneel denken over de ziel.

Alemans overzicht is opnieuw toegankelijk en geeft blijk van gedegen kennis. Maar het overzicht voelt ergens ook wat vrijblijvend. Tussen de regels door geeft Aleman kritiek op sommige filosofische theorieën, maar hij neemt niet echt stelling in. Ook brengt hij de filosofische theorieën slechts beperkt in dialoog met de neurowetenschappen. Nochtans wordt neurowetenschap vaak in één adem verbonden met fysicalisme (de these dat alle menselijke functies materieel zijn of terug te voeren tot interacties tussen materie). Wat meer aandacht voor de vraag hoe neurowetenschappelijk onderzoek ook te rijmen valt met alternatieve ideeën over geest en ziel was hier op haar plaats geweest.

Hersenonderzoek

Neurowetenschappelijk onderzoek naar religie staat niet los van de bredere neurowetenschap. Aleman beschrijft daarom goed hoe neurowetenschappers werken en wat voor methodes gebruikt worden. Hij legt de voornaamste vormen van hersenscans (MRI, FMRI, EEG) uit en gaat ook in op wat letselstudies ons leren over de werking van de hersenen. Hij gaat verder ook in op de uitdagingen van neurowetenschappelijk onderzoek. Zo zijn de methodes vrij beperkend. Hersenscans kunnen alleen gemaakt worden in artificiële omgevingen die veraf staan van hoe religie normaal beleefd wordt. Neurowetenschap is ook vooral correlatief en staat slechts beperkt claims over causaliteit toe. Verder zijn resultaten van hersenscans soms moeilijk te interpreteren. De gedegen bredere benadering van neurowetenschap en religie is waarschijnlijk het sterkste punt van het boek. Het staat lezers zonder veel achtergrond toe neurowetenschappelijke studies beter te begrijpen en een oordeel te vormen over wat de studies nu werkelijk (niet) leren.

Gebed, vergeving, zang

Het overzicht van neurowetenschappelijke studies en gerelateerde benadering geeft vooral aan hoe divers en veelkleurig religie is. De studies met hersenscans onderzoeken allerlei religieuze praktijken en ervaringen, zoals gebed, vergeving, mystieke ervaringen, verwondering en zang (hoofdstuk 5). De meeste gaan gepaard met activiteit in andere delen van de hersenen. Vaak lijkt de hersenactiviteit op deze bij gelijkaardige ervaringen of praktijken. Zo lijkt de hersenactiviteit tijdens gebed op activiteit tijdens een gesprek met een geliefde. Dit alles suggereert dat een al te eenvoudige benadering van religie problematisch worden. Wie beweert dat religie vasthangt aan één ‘Godspot’ in de hersenen of dat religie een bijzonder fenomeen is dat geheel niet samenhangt met onze materiële lichamen vindt hier vooral tegenargumenten.

De hersenactiviteit tijdens gebed lijkt op een gesprek met een geliefde.

Een andere draad die doorheen de discussie loopt is dat religie niet erg uitzonderlijk is. Hier en daar benadrukt Aleman dat religieuze uitingen deel zijn van de natuurlijke functies van de hersenen. De term ‘natuurlijk’ wordt hier gebruikt in de betekenis van dat ze in lijn liggen met hoe de hersenen normaal werken. Religie vereist dus niets uitzonderlijks of tegendraads van ons brein.

Neurodiversiteit

De hoofdstukken over neurodiversiteit en religie en welzijn vallen op omdat ze een minder strikte neurowetenschappelijke focus hebben. Hier haalt Aleman ook kwalitatieve studies en algemenere psychologische studies aan. Het hoofdstuk over neurodiversiteit schetst hoe mensen met autisme-spectrum, schizotypie of ADHD de wereld vaak anders ervaren en daarom vaak ook een andere religieuze beleving hebben. Mensen met schizotypie zijn zo eerder geneigd magisch te denken en mensen met autisme-spectrum hebben moeite met religieuze metaforen en beeldspraak. De andere beleving hangt (deels) samen met structurele veranderingen in het brein. Het hoofdstuk over religie en welzijn is opnieuw genuanceerd. Hoewel religie kan bijdragen aan lichamelijke en geestelijke gezondheid, kunnen sommige religieuze ideeën (zoals geloven in een strenge, straffende God) leiden tot slechter functioneren.

Waarheidsclaims

Hoewel de tekst op de achterflap grote vragen naar het meer en de waarheid van religie suggereert, blijven deze grotendeels achterwege in het boek. Aleman maakt af en toe wel opmerkingen in de lijn dat neurowetenschap religie niet wegverklaart of dat religieuze ervaringen niet te reduceren vallen tot hersenactiviteit. De discussie blijft echter beperkt. Het is ergens begrijpelijk dat Aleman de focus legt op het empirische werk en minder op het normatieve. Onderzoek als dit roept echter al heel snel dit soort vragen op. Vooral in de populaire media zijn claims als ‘religieuze ervaringen zijn niets meer dan hersengeruis’ of ‘we zijn (niets meer dan) ons brein’ nog steeds niet zeldzaam. Een langere discussie over normatieve vragen was dus wel op zijn plaats geweest. Zeker gezien Aleman filosofische vragen niet uit de weg gaat in het hoofdstuk over de ziel, is het gebrek aan filosofische reflectie op de waarheidsvraag wat vreemd.

Het gebrek aan filosofische reflectie op de waarheidsvraag is wat vreemd.

In het besluitende hoofdstuk roept Aleman vooral op tot bescheidenheid. Er is veel dat neurowetenschap niet kan verklaren en een deel van de resultaten is voor meerdere interpretaties vatbaar. Hij merkt ook op dat neurowetenschap vaak uitgaat van methodologisch naturalisme, waar elke discussie over het goddelijke of bovennatuurlijke uit de weg wordt gegaan. Hier is Aleman eveneens voorzichtig en neemt hij geen sterke posities in. Ook hier blijft de lezer enigszins op zijn honger zitten. Wat leert neurowetenschap nu echt over religie? Verandert neurowetenschap iets aan het zelf verstaan van religie? Deze vragen lijkt Aleman eerder uit de weg te gaan. Wel lijkt hij te suggereren dat neurowetenschap eerder neutraal is wat betreft grotere, normatieve vragen.

Ondanks de kritische bemerkingen geeft dit boek een fascinerend overzicht van recente neurowetenschappelijke bevindingen over religie. Zo geeft het boek een goed beeld van de huidige stand van zaken in een discipline die snel evolueert. Het boek is ook erg toegankelijk geschreven en biedt genoeg stof tot denken.

Hans van Eyghen is universitair docent Filosofie aan de Tilburg School for Catholic Theology. Zijn expertise ligt op het vlak van de filosofie van religie en cognitie.

Wil je De ziel van het brein bestellen?

In De ziel van het brein onderzoekt hersenwetenschapper André Aleman, auteur van o.a. de bestseller Het seniorenbrein, de verbinding tussen geloof en neurowetenschap. Waarom geloven zoveel mensen in iets hogers? Is spiritualiteit ingebakken in onze hersenen of is het een product van cultuur en ervaring? Deze gerenommeerde neurowetenschapper laat zien dat onze religieuze overtuigingen nauw verbonden zijn met hersenactiviteit, maar benadrukt tegelijkertijd dat spiritualiteit meer is dan slechts een product van ons brein. Hiermee laat hij nieuw licht schijnen op een van de belangrijkste en oudste vragen van de mensheid: is er meer dan dat wij zien?

Lees ook deze artikelen: