Is geloof in God een product van onze hersenen?

Is geloof in God een product van onze hersenen? Deze vraag kan een gelovige soms in vertwijfeling brengen wanneer de wetenschap het geloof onder de loep neemt. Want wat nu als geloven in God goed verklaard kan worden aan de hand van neurologische bevindingen: is dat dan niet het einde van de vraag of God wel of niet bestaat? Othniël de Jong las het boek De ziel van het brein van hersenwetenschapper André Aleman en deelt zijn bevindingen.

André Aleman, gerenommeerd hersenwetenschapper en gelovige, lijkt in zijn boek De ziel van het brein op de eerste vraag volmondig ja te durven zeggen: geloofsovertuigingen en spirituele ervaringen zijn te detecteren als biologische processen die ontstaan in de hersenen. Stop een gelovige in een (f)MRI-scanner, en Aleman kan precies aanwijzen welke gebieden actief worden bij een spirituele ervaring. Echter, voor Aleman betekent dit niet dat hiermee het geloof in God is afgedaan. Integendeel, de bevindingen van de neurowetenschappen zou zelfs een aansporing kunnen zijn tot meer theologie.

De ziel

Aleman begint zijn boek met het leggen van een bondig theoretisch vloerwerkje waarop hij later inzichten uit de neurowetenschap plaatst. Hij brengt zijn positionaliteit als gelovig christen naar voren en definieert vervolgens wat hij verstaat onder ‘ziel’, namelijk: de spirituele dimensie van de psyche van de mens. Met psyche doelt hij dan op de fysiologische processen die plaatsvinden in de hersenen. Vanuit deze invalshoek bespreekt Aleman in grove lijnen verschillende filosofische benaderingen van het lichaam-geestprobleem (dualisme, epifenomenalisme, eliminatief materialisme, dual-aspectmonisme), waarbij hij de voorkeur geeft aan het dual-aspectmonisme: geest en materie zijn twee aspecten van één onderliggende realiteit.

Geest en materie zijn twee aspecten van één onderliggende realiteit.

Dit voorkomt enerzijds reductie tot bijvoorbeeld materialisme, en anderzijds een complete desintegratie van beide. Voor mij blijft het fascinerend hoe in die zin Spinoza’s denken nog altijd zo relevant is. Tegelijkertijd ontbreekt in de opsomming mijns inziens het idealisme, waarbij materie wordt gezien als geestsubstantie, waarin hedendaagse filosofen als Bernardo Kastrup een geheel eigen bijdrage leveren.

Intuïtieve denkstijl

Maar dit is ook niet waar het boek om draait, gezien het zich voornamelijk richt op de laatste stand van zaken van de hersenwetenschappen. Dat Aleman zich goed thuis weet in zijn vakgebied blijkt wel uit de talloze studies die worden opgesomd en besproken. Dergelijke studies, waarin de hersenen en diens processen van gelovigen met die van niet-religieuzen worden vergeleken, geven een interessant inkijkje. Zo blijken gelovigen in vergelijking met seculieren over het algemeen een meer intuïtieve dan analytische denkstijl te hebben.

Gelovigen blijken in vergelijking met seculieren een meer intuïtieve denkstijl te hebben.

Dit betekent overigens niet dat gelovigen meer vatbaar zijn voor paranormale overtuigingen, zo blijkt uit diverse studies. Integendeel, uit onderzoek blijkt dat juist bij gelovigen (in deze studie: evangelicale protestanten) minder sprake is van antropomorfisme (de neiging om psychologische eigenschappen toe te schrijven aan niet-humane objecten en entiteiten) dan bij seculieren. Hierin zou mijns inziens ook nog wel een theologische oorzakelijkheid kunnen worden toegeschreven, aangezien, om met socioloog Max Weber te spreken, het protestantisme een onttoverende werking heeft gehad op de natuur. Hoewel de besproken onderzoeken hier inhoudelijk niet op ingaan, lijkt het mij van belang om bij de verklaring van de data de ‘geloofsinhoud’ niet over het hoofd te zien.

Geloof in de fMRI

Interessant is hoe Aleman laat zien dat iemands geloofsovertuiging ook daadwerkelijk ‘bevestigd’ kan worden in de fMRI-scanner. Zo bleek uit onderzoek dat bij het in gedachten nemen van Jezus er bij christenen een sterke samenwerking ontstaat tussen de mediale prefrontale cortex en de achterste delen van de pariëtale cortex. Met andere woorden: Jezus staat dichter bij hun ‘Zelf’ in vergelijking met niet-religieuzen. Een ander onderzoek naar gebed laat zien dat de hersengebieden die actief zijn tijdens een gesprek met een geliefde, ook oplichten wanneer christenen tot God bidden. Dat gelovigen ervaren alsof zij in gesprek zijn met iets of iemand, lijkt dus empirisch aantoonbaar. Bij boeddhisten was tijdens meditatie daarentegen een verminderde hersenactiviteit zichtbaar in het hersengebied waar het ‘Zelf’ bewust wordt waargenomen, wat in overeenstemming is met hun geloofsinhoud.

Bij boeddhisten was tijdens meditatie een verminderde hersenactiviteit zichtbaar van het ‘Zelf’.

De grote vraag voor de gelovige blijft echter of er achter deze meetbare verschijnselen ook daadwerkelijk een God staat, of dat het uiteindelijk toch slechts een product van de hersenen is.   

Is God een verzinsel?

Wie hier een ‘antwoord’ op verwacht, moet naar het laatste hoofdstuk van het boek, maar zal tegelijkertijd moeten concluderen dat een bevredigende uitwerking op de grote vragen uitblijft.

De vraag of er achter het ‘geloofsproduct’ van de hersenen een hogere macht schuilgaat, is volgens Aleman een metafysische vraag die buiten het bereik valt van de empirische wetenschap. Dat geloof slechts een product van de hersenen zou zijn, acht hij reductionistisch, en doet geen recht aan het eerstepersoonsperspectief van gelovigen, gezien een spirituele ervaring die door een gelovige in kwalitatieve zin direct wordt waargenomen niet gelijkgesteld kan worden aan de kwantitatieve uitkomstmaten van de meetapparatuur. Simpeler gezegd, een verhoogde hersenactiviteit bij een spirituele ervaring geeft een dimensie weer van deze werkelijkheid, maar is niet hetzelfde als bijvoorbeeld werkelijk zelf de liefde van God ervaren. Deze reflectie laat voor mij zien dat Aleman een verantwoordelijke visie heeft op de verhouding tussen geloof en wetenschap. Hij trekt, anders dan Dick Swaab destijds in Wij zijn ons brein, geen vermeend bewezen metafysische conclusies, maar is transparant over de mate waarin zijn geloof de wetenschap ‘oplicht’ (in positieve zin) en haar zo beter helpt te verstaan.

Het idee dat hersenonderzoek allang ‘bewezen’ heeft dat geloof in God een verzinsel is, lijkt hiermee opnieuw ontkracht. Integendeel, juist meer onderzoek hiernaar kan worden aangemoedigd, aangezien Alemans bevindingen ook nieuwe vragen oproepen voor de theologie. Daarom sluit ik mij volledig aan bij zijn conclusie dat een interdisciplinaire benadering met filosofie, en wat mij betreft ook met theologie, nodig is in vervolgonderzoek. Aan de hand van dit boek blijven er namelijk nog wel verschillende theologische vragen onbeantwoord. Wat betekent het dual-aspectmonisme bijvoorbeeld voor de godsopvatting in het kader van pan(en)theïsme? Wat betekent het als geloof iets is wat aangeleerd moet worden of waarvoor men neurologische aanleg kan hebben? En hoe en in welke mate is God bereikbaar in de verschillende werkingen van de hersenen van mensen die neurodivers zijn, of die zich in een andere religieuze traditie bevinden?

Genoeg vragen waar de hersenen zich over kunnen kraken.   

Othniël de Jong (2002) studeert geneeskunde, filosofie en theologie in Rotterdam (EUR), Nijmegen (RU) en Amsterdam (VU). Hij is gefascineerd in de wijze waarop het lichaam, het hoofd en de ziel samenhangen, wat gestalte krijgt in zijn zorg voor patiënten. Ook is hij redactielid van het platform Geloof & Wetenschap, een kennisbank die uitgaat van ForumC en IFES met het doel om studenten over dit thema te laten reflecteren. In zijn vrije tijd loopt hij hard, speelt hij piano en filosofeert hij graag met vrienden.

Wil je De ziel van het brein bestellen?