Biografie van het kruis

Het kruis is het belangrijkste symbool van het christendom. Maar is dat altijd zo geweest? En hoe heeft die symboliek zich ontwikkeld? Alfred C. Bronswijk wijdde er een boeiend boek aan.

Alfred Bronswijk is emeritus predikant, docent en heeft zijn sporen verdiend als auteur over christelijke kunst en symboliek, maar ook als schrijver van gebeden. Drie jaar geleden promoveerde hij in Nijmegen op een studie die een aanzet probeert te geven tot een protestantse beeldtheologie. In zijn nieuwste boek beschrijft hij de biografie van de kruissymboliek.

Aan de feitelijke handeling van de kruisiging in de tijd van Jezus wijdde onlangs bijbelwetenschapper Ruben van Wingerden een studie. Die wrede straf bespreekt Bronswijk slechts kort. Hij gaat op zoek naar de betekenis die het kruis als symbool voor christenen heeft gekregen. Afbeeldingen van het kruis met de gekruisigde, aangeduid als crucifix, kregen, zo concludeert hij, pas vrij laat een prominente plaats in de christelijke beeldcultuur, zo rond de tiende eeuw.

Ook een gebedshouding

Maar Bronswijk heeft een brede blik: hij kijkt niet alleen naar materiële afbeeldingen in kerkgebouwen of woningen. Een van de verrassende inzichten van zijn boek is dat christenen al gewend waren een kruisteken te maken vóór zij het kruis afbeeldden.

Die gewoonte lijkt momenteel een cultureel onderscheid tussen katholieken (rooms én oud) en protestanten te zijn. Maar zij was dus lang vóór het uit elkaar groeien van katholieken en protestanten gemeenschappelijk christelijk gebruik.

Ook de klassieke gebedshouding (dus niet met gevouwen handen; dat is een houding van onderdanigheid die in de feodale middeleeuwen in het christendom is binnengedrongen), de orante-houding die we uit catacomben en van sarcofagen kennen, is een kruisvorm. De biddende mens neemt door de armen in gebed te strekken de vorm van een kruis aan.

Het crucifix is in de seculiere beeldende kunst herontdekt

Het ‘blote’ kruis, dus zonder Christus, is ouder dan het christendom. Het leent zich er immers toe een universeel symbool te zijn: een horizontale en verticale lijn die elkaar kruisen. Het blijkt zelfs op enkele joodse grafkisten voor te komen, zoals op de in 1980 ontdekte beenderkisten van Talpiot in Jeruzalem.

Taboe

De vroegste afbeeldingen van een gekruisigde Christus, zoals de bloedsteen uit Gaza (een amulet van jaspis), nu in het British Museum in Londen, laten een ander beeld zien dan later vertrouwd zal worden: de armen vastgebonden aan de dwarsbalk (dus niet vastgespijkerd) en de voeten aan weerszijden van de verticale paal (dus niet over elkaar of op een voetensteun). En dan is er natuurlijk nog het bekende spotkruis uit Rome met een ezelskop (ca. 200): Alexamenos aanbidt zijn God.

Hoe het tot de latere afbeeldingen, de theologie en de devotiecultuur eromheen, van de kruisweg tot de verering van het kruishout, de spijkers en allerlei andere afgeleide objecten, is gekomen, beschrijft Bronswijk helder en goed gedocumenteerd. De afbeelding van het kruis met gekruisigde werd in de gereformeerde traditie taboe en in de seculiere beeldende kunst herontdekt.

‘Symbolen zijn niet onschuldig.’ Daarom gaat de auteur niet voorbij aan de zwarte bladzijden uit de kruisgeschiedenis: hoe het kruis symbool werd van antijudaïsme, bestrijding van de islam (kruistochten) en westers kolonialisme.

Het nieuwe boek van Alfred Bronswijk is het boek van een geboren verteller: de schrijver weet de lezer van begin tot eind te boeien. Hij voert ons moeiteloos door twintig eeuwen kerkgeschiedenis. Een aanrader dus!

---

---