Recensie: Gods slaafgemaakten

De Nederlandse koloniale bezetter zag zichzelf als het volk dat door God uit de Egyptische slavernij was bevrijd, maar de zwarte christenen, zoals de Surinaamse zendeling Johannes King, zag de Nederlandse koloniale bezetter als de wrede Egyptische farao waarvan bevrijding nodig was!

Het beeld van Israël onder het slavenjuk werd al enkele eeuwen eerder gebruikt om het lot van de Lage Landen die worstelden met Spanje te typeren. De slavernij is nadrukkelijk aanwezig in Bijbelse teksten. In de Bijbel wordt vaak in metaforen over slavernij gesproken. De schrijver probeert in zijn boek aan te tonen hoe het Bijbelse denken over slavernij doorwerkt in de Nederlandse koloniale slavernij. De schrijver gebruikt de term zwart om mensen van niet-Europese oorsprong aan te duiden en wit om aan te geven dat wit ook een kleur is, dus niet neutraal. In het Oude Testament denk je, als je aan slavernij denkt, eerst aan Jozef en dan aan Exodus. De status van slaven was laag. Een slaaf vertegenwoordigt slechts een monetaire waarde. Je werd slaaf door geboorte, door oorlog en kidnapping, door import en door zelf-slavernij of schuldslavernij.

Het Nieuwe Testament

Jezus legde vrijwillig de gestalte van God af en nam de vorm van een slaaf aan. Bij het slavenbestaan hoort vernedering. De focus lag op gehoorzaamheid. Het sjabloon van het slavenleven werd nauwgezet op het leven van Jezus gelegd.

In het Nieuwe Testament komen slaven vaak voor in rijkere huishoudens. Slaven werden regelmatig zwaar gestraft hetgeen een afschrikwekkende werking beoogt te hebben. Volgens Timoteüs moet een gelovige slaaf zijn meester juist met nog meer inzet dienen omdat hij met degene die van zijn diensten gebruik maakt, in geloof en liefde verbonden is. In Titus staat dat slaven het gezag van hun meester moesten erkennen en het hem naar de zin maken. In Efeziërs worden de regels voor slaven direct gekoppeld aan aanwijzingen voor de slaveneigenaren, in de vroege kerk was men zoekende wat te doen met slaafgemaakten in haar geledingen. Het vrijkopen van slaafgemaakten was geen ongebruikelijke stap in het jonge christendom.

De kerk

Hoe ging de kerk van de oudheid tot en met de Middeleeuwen om met slavernij? Destijds was een kerk arm als ze minder dan 10 slaven had. De kerk zelf had uitgestrekte pauselijke landgoederen, inclusief slaafgemaakten. In kloosters bewerkten slaven en slaafgemaakten de landerijen.

In de Nederlandse vrijheidsstrijd waren boeren gebonden aan een stuk land dat ze bewerkten, bevisten of bejaagden. Ze mochten niet zonder toestemming van hun heer hun land verlaten. Hun status was erfelijk.

Destijds was een kerk arm als ze minder dan 10 slaven had

Later kwamen de Vikingen. Kidnapping, verkoop en gedwongen exploitatie van mensen was een centraal onderdeel van hun cultuur. Na de Vikingperiode was er de opkomst van steden met hun eigen organisaties en rechten. De rijke handelselites eisten macht en recht op. Door de vele onderlinge huwelijken in de Europese adel en Koninklijke families kwam Nederland onder Spaans bewind. De jonge natie kwam in vrijheidsstrijd en ontworsteling aan het juk van de Spaanse slavernij. In 1600 kwam Nederland weer rechtstreeks in aanraking met slavernij. Toen ontstond de concrete noodzaak om positie in te nemen en er tegen stelling te nemen.

De slavernij was en bleef gaande in Banda en Batavia. Van de zestiende tot en met de negentiende eeuw vond er handel in slaven plaats aan wat de Barbarijse kust van Noord-Afrika genoemd werd. Nederlandse zeelieden werden er ook slachtoffer van. De Staten-Generaal zetten stappen tegen deze Barbarijse kapers. In kerken werd gecollecteerd in plaatsen waar de slaaf vandaan kwam. Soms was er een ‘slavenkas’. Veel mensen in Nederland waren van mening dat de vrijheid van het Evangelie niet samen kon gaan met koloniale slavernij. Een vraag die bovendrijft is of een christelijke slaafgemaakte ook automatisch vrij zou moeten zijn/worden.

De afschaffing

Lange tijd was de Nederduitse Gereformeerde Kerk de enige toegestane kerk in de koloniën. In de loop van de achttiende eeuw kwam er ook ruimte voor andere kerken. Heel langzaam begint de afschaffing van de slavernij (01-07-1863) Slavernij was belangrijk voor de Oost en dat betekent dat ook de Nederlandse kerken er nauw bij betrokken waren in agrarisch en pastoraal opzicht. Veel predikanten wagen zich niet aan uitspraken over slavernij. Er was ook kindslavernij in Compagniedienst waarbij zes of zeven jarigen verantwoordelijk waren voor het dragen van steen of kalk. Ze kregen echter wel onderwijs. In Nederland kwam de discussie over slavernij omstreeks 1840 echt op gang. Predikanten gingen stelling nemen ten opzichte van slavernij.

De vraag klonk of een christen eigenaar van slaven mag zijn. ‘De Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de afschaffing van de slavernij werd opgericht’. De vraag blijft of en in hoeverre Nederland en buitenlandse kerken echt theologisch afgerekend hebben met hun verleden van slavernij en racisme? De beroemde Surinamer Anton de Kom stelt dat zijn befaamde boek : Wij slaven van Suriname, dat geen volk tot volle wasdom kan komen dat erfelijk met een minderwaardigheidsgevoel belast blijft. Na de afschaffing van de slavernij kwam het fenomeen contractarbeid.

Moderne slavernij

Het ging om contractarbeiders vanuit Brits-India en Nederlands Indië. Hun behandeling was slecht. Toch bleef het standpunt: koelies blijven koelies, één met hun lotgenoten. Volgens de schrijver hebben populistische leiders zonder begrip of aantoonbare affiniteit met het christendom de term Joods-Christelijke traditie toegeëigend als een manier om een witte, monoculturele samenleving te promoten zonder gebruik te maken van de taal van kleur en ras. De enige organisatie in Nederland die zich bezig houdt met de bestrijding van moderne slavernij is International Justice Mission.

Na de afschaffing van de slavernij kwam het fenomeen contractarbeid

Moderne slavernij is er ook in Nederland. Met name het Leger des Heils doet de opvang en ondersteuning van slachtoffers van mensenhandel en moderne slavernij. De schrijver vraagt zich of je b.v. in de Kinderbijbelclub kunt werken met goedkope spulletjes die door kindarbeid zijn gemaakt. Rekenschap van de kerkelijke rol bij slavernij begint bij de diepgevoelde erkenning van een reflectie op slavernij-bevestigende elementen in de eigen traditie. Vanaf 2010 hebben de kerken en de samenleving meer belangstellig gekregen voor slavernij en racisme. In 2018 werd een interkerkelijke werkgroep gevormd: Heilzame Verwerking Slavernijverleden.

In 2023 was er de eerste landelijke herdenkingsdienst met betrekking tot het slavernijverleden. Er wordt verder gewerkt aan het vertalen van excuses naar concrete acties. De schrijver hoopt dat dit een kantelpunt zal vormen. Excuus moet geen punt maar komma zijn volgens oud minister-president Mark Rutte. De slaafgemaakte moet men als persoon herkennen en erkennen. Een belangrijke uitspraak van Maarten Luther King is dat niemand vrij is totdat iedereen vrij is.

Op de achterkant van het boek staat: Dat dit een ontluisterend maar eerlijk boek is voor iedereen die wil begrijpen hoe christendom en slavernij met elkaar verweven zijn.

Het is een leerzaam boek over vroeger en nu. Het zet je op het spoor om ook nu nog vormen van subtiele slavernij te ontdekken.