Clara van Assisi, de lichtende

Armoede en zusterschap – dat was essentieel voor de heilige Clara van Assisi. Ze was een volgeling van Franciscus van Assisi, die ze persoonlijk kende, en wist een eigen draai te geven aan zijn spiritualiteit. Wat kan haar religieuze leven nu voor ons betekenen? Zuster Emmanuël Maas is claris en neemt ons mee in de spiritualiteit van haar kloosterorde.

De minderbroeders franciscanen hebben dit jubileumjaar, waarin zij en met hen vele anderen herdenken dat de heilige Franciscus van Assisi achthonderd jaar geleden overleden is, een intrigerende titel meegegeven. Namelijk: ‘Franciscus van Assisi: al 800 jaar springlevend.’ Meer dan dat Franciscus achthonderd jaar geleden gestorven is, vieren ze dus vooral ook zijn leven en de betekenis van zijn leven tot op de dag van vandaag.

Al achthonderd jaar weet Franciscus mensen te boeien en te inspireren tot een leven volgens het Evangelie, tot een leven in het voetspoor van Christus.

Een van de eersten was de heilige Clara van Assisi. Zij was de eerste vrouw die zich door Franciscus’ woord en voorbeeld aangesproken wist, en deelde in zijn roeping.

Waar Franciscus, ook buiten dit jubileumjaar, bij een groot en breed publiek bekendheid geniet, is de heilige Clara vrij onbekend. Zoals ze bij leven in het verborgene vertoefde, in de beslotenheid van het klooster San Damiano in Assisi, zo is die verborgenheid ook nu haar thuis. Maar vanuit die verborgenheid schijnt Clara als een stralend licht, toen en nu.

Hoe springlevend is Clara? Hoe weet zij ons te inspireren over de grenzen van tijd en ruimte heen? Wat is de betekenis van haar leven voor ons vandaag de dag?

Clara’s jeugd

Clara wordt geboren in 1193 als oudste dochter van vrouwe Hortulana en ridder Favarone di Offreduccio, beiden van adel. Clara groeit dus op in een welgesteld milieu en geniet een gedegen opvoeding. Zij leert lezen en schrijven, in die tijd vanzelfsprekend in het Latijn. Met het oog op een huwelijk van stand wordt zij opgeleid om een groot huishouden te kunnen bestieren.

Clara groeit op in een onrustige tijd. Aan het eind van de twaalfde en het begin van de dertiende eeuw maakt de stad Assisi grote maatschappelijke veranderingen door. Er zijn toenemende spanningen tussen de zogenoemde ‘majores’, de adel, en de ‘minores’, de burgerij. Geregeld lopen deze spanningen uit op gewapende conflicten. Ten gevolge hiervan moet de adel vluchten. Ook de zesjarige Clara vlucht met haar familie in 1199 naar het nabijgelegen Perugia. Rond 1205, als Clara een jaar of twaalf is, keren ze terug naar Assisi.

Het begin van de arme zusters

In de jaren daarna maakt Clara van nabij de ommekeer van Franciscus mee. Zij maakt mee hoe hij breekt met zijn vader en afstand doet van zijn bezit, hoe hij aanvankelijk begint met het herstellen van kerkjes in de omgeving, hoe zijn eerste broeders zich bij hem aansluiten en hoe hun leven en broederschap langzaam maar zeker vorm krijgen. Dat alles roept iets in Clara wakker. In het geheim heeft zij gesprekken met Franciscus over haar eigen levensweg.

In de nacht na Palmzondag in het jaar 1211 ontvlucht Clara ’s nachts haar ouderlijk huis en begeeft zij zich naar het kerkje van Portiuncula. Daar wordt zij onthaald door Franciscus en zijn broeders, en worden haar haren afgeknipt ten teken van haar toewijding aan God.

In klooster San Damiano, net buiten de stadsmuren van Assisi, voegen zich al snel vrouwen bij haar. Daar ontstaat de gemeenschap die Clara later in haar Regel ‘de orde van de Arme zusters’ noemt, als tegenhanger van Franciscus’ broeders, de minderbroeders.

Arme zusters. In die benaming liggen de twee kernwoorden van hun leven en samenleven vervat: armoede en zusterschap, of breder: gemeenschap. En in precies die kernwoorden licht iets op van Clara’s betekenis voor ons vandaag de dag. Armoede en gemeenschap. Laten we kijken naar wat Clara ons daarover leert.

Arm de arme Christus volgen

Armoede. Clara kiest daar radicaal voor. In haar Testament zegt zij iets over het ‘waarom’ van die radicale keuze, zij verwoordt haar diepste drijfveer. Zij wil arm zijn ‘… omwille van de liefde van die God die arm in een kribbe is gelegd, arm in de wereld geleefd heeft en naakt op het kruis achtergebleven is.’ In haar vierde brief aan Agnes van Praag spoort Clara Agnes aan om precies dat dagelijks te beschouwen in de spiegel die Christus is. ‘In deze spiegel weerkaatsen de zalige armoede, de heilige nederigheid en de onuitsprekelijke liefde, schrijft ze. En die komen tot uiting in dat kleine Kind in de kribbe, in de voluit levende Mens, en in de Gekruisigde die uit liefde heeft willen lijden en sterven.

Heel Clara’s leven spreekt ervan dat zij in die spiegel gekeken heeft en in die spiegel is blijven kijken. Zij heeft zich laten vormen en omvormen door en in het beeld van de arme Christus. Zo, en alleen zó beleeft Clara de armoede. Armoede is voor haar vóór alles navolging van Christus, een antwoord op zijn onuitsprekelijke liefde. Wanneer de paus haar ‘vanwege de wisselvalligheid van de tijden en de onzekerheid van de toekomst’ enige bezittingen aanbiedt wijst zij die dan ook resoluut af. De paus wil haar zelfs ontslaan van de gelofte van armoede. Maar Clara antwoordt hem vastberaden: ‘Ik wil op geen enkele manier ooit ontslagen worden van het volgen van Christus.’

Voor Clara is de armoede nooit een doel op zichzelf

Wat nodig is

Voor Clara is de armoede nooit een doel op zichzelf. Het gaat haar er niet om per se gebrek te lijden. Maar áls zij gebrek te lijden heeft, gaat zij dat ook zeker niet uit de weg. Integendeel. In haar Testament getuigt Clara zelf over haar en haar zusters:

‘De zalige Franciscus zag heel goed dat wij broos en zwak naar het lichaam waren, maar geen enkele nood, armoede, arbeid, beproeving of kleinering of verachting door de wereld afwezen, maar die juist als een groot genoegen telden.’

Clara’s criterium voor de armoede zoals zij die tracht te beleven is niet het gebrek dat ermee samenhangt. Haar criterium is eerder: ‘wat nodig is.’ Hoe vastberaden Clara ook afwijst wat te veel is, steeds aanvaardt zij nuchter wat nodig is.

In het Evangelie volgens Lucas zegt Jezus tot Martha: ‘Slechts één ding is nodig.’ Clara haalt dat citaat aan in haar tweede brief aan Agnes van Praag. Slechts één ding is nodig. De armoede helpt om op dat ene te focussen en zo gericht te blijven op wat er werkelijk toe doet, op waar het in het leven ten diepste om gaat.

In haar Regel schrijft Clara dat als een zuster iets toegestuurd wordt, de abdis ervoor zorgt dat zij het krijgt. Als zij het nodig heeft kan zij het gebruiken (het wordt niet haar bezit, ze krijgt het in bruikleen), schrijft Clara. En zij voegt eraan toe: ‘anders geeft zij het met liefde aan een zuster die het nodig heeft’. Ook als een zuster geld gestuurd wordt, dan wordt dat geld aangewend om te voorzien in wat de zuster nodig heeft. En even verderop in hetzelfde achtste hoofdstuk benadrukt Clara:

‘De een mag de ander gerust haar nood kenbaar maken.’

Wat nodig is, ook in het spreken

‘Wat nodig is.’ Die uitdrukking nodigt uit tot een klein uitstapje naar nog een ander thema. Want Clara gebruikt dezelfde uitdrukking in haar Regel nog in een ander verband, namelijk wanneer zij het heeft over het stilzwijgen en de manier van spreken. Nadat Clara in het vijfde hoofdstuk van haar Regel eerst bepaald heeft wanneer de zusters het stilzwijgen dienen te onderhouden, en de plekken heeft benoemd waar de zusters zonder meer moeten zwijgen, spreekt zij over de zorg voor de zieken. In de ziekenzaal mogen de zusters altijd op verstandige wijze spreken om de zieken op te beuren en hen dienstbaar te zijn. En dan schrijft Clara:

‘En zij [de zusters] kunnen altijd en overal kort en zachtjes aanduiden wat nodig is.’

Clara hecht veel waarde aan de stilte. Volgens Clara’s Heiligenleven is dat ook het allereerste wat zij haar zusters leert. Namelijk om ‘alle geraas uit de woning van hun geest te verjagen om zich te kunnen hechten aan het geheim van God alleen.’

Clara leert haar zusters om de stilte te behoeden, om zuinig om te gaan met woorden. ‘Wat nodig is’ is ook hier het criterium. Wat nodig is kan altijd en overal gezegd worden, zij het kort en zachtjes. Een paar hoofdstukken verder maant Clara in haar Regel haar zusters bovendien ‘het niet te wagen praatjes uit de wereld in het klooster door te vertellen’, noch iets wat binnen het klooster gezegd of gedaan wordt naar buiten te brengen wat aanstoot kan geven. Maar laten we terugkeren naar de armoede bij Clara.

Armoede: condition humaine

Voor Clara is armoede geen prestatie. Zij weet dat wij mensen niet arm moeten wórden, maar dienen te beseffen dat wij ten diepste arm zijn. Met de apostel Paulus zegt ook Clara: ‘Wat hebt u dat u niet gekregen hebt?’ (1Korinthiërs 4,7)

Armoede behoort tot de condition humaine, armoede is eigen aan ons mens-zijn, weet Clara. Alles wat een mens heeft is immers uiteindelijk een gave van God, die Clara in haar Testament zo treffend ‘de milde Gever’ noemt.

Tot dit besef komen maakt een mens vrij. Immers, wanneer we beseffen dat alles gave is, dat we alles ontvangen hebben, dan komen we los van het idee dat wat we hebben, uitsluitend van en voor onszelf is. Bezittingen worden dan niet gezien als iets waar wij absoluut recht op hebben, maar als gaven waarvoor wij verantwoordelijkheid dragen. Gaven waarin en waarvan wij mogen delen.

Clara doorbreekt de hedendaagse gedachtegang dat wij mensen volledig zelfredzaam zijn of zouden moeten zijn. Zij leert ons dat ieder mens afhankelijk is van God, én dat wij mensen ook afhankelijk zijn van elkaar. Armoede krijgt zo een geestelijke en sociale dimensie. God heeft het in zijn schepping zo beschikt en gewild dat geen enkel schepsel zichzelf genoeg kan zijn, dat allen zouden bestaan ‘in volmaakte aanhankelijkheid aan Hem’ (Daniël 3,40), en ook elkaar nodig hebben.

Armoede krijgt zo een geestelijke en sociale dimensie

Van elkaar afhankelijk

Langs deze sociale dimensie van de armoede komen we bij het tweede thema: zusterschap. Ofwel breder geformuleerd: gemeenschap. Clara’s keuze voor de armoede krijgt gestalte in een leven dat zij samen met andere vrouwen deelt. Een mens kan ervoor kiezen om eenvoudig te leven, en zich tegelijk volledig op zichzelf richten. Clara kiest echter voor een gemeenschap waarin de zusters elkaar nodig hebben. Hun leven en samenleven wordt niet alleen bepaald door hun persoonlijke roeping, maar zeker ook door hun gezamenlijke verantwoordelijkheid voor die roeping. Hun roeping is wat hen ten diepste bindt.

Clara ziet haar zusters als individuen, ieder in haar eigen uniciteit. Tegelijk weet Clara ook dat een mens juist ook steeds meer zichzelf wordt in de relatie met anderen, door en in verbondenheid met anderen. Zij weet dat mensen elkaar nodig hebben. Dat wij, of wij het nu willen of niet, leven in afhankelijkheid van elkaar. Clara benadert die afhankelijkheid positief.

‘De een mag de ander gerust haar nood kenbaar maken’ is een uitnodiging tot gezonde afhankelijkheid. Een afhankelijkheid in liefde. Een afhankelijkheid waarin wij elkaar dragen en op onze beurt gedragen worden. Zoals Franciscus schrijft in zijn achttiende Wijsheidsspreuk:

‘Gelukkig de mens die zijn naaste in diens broosheid draagt, zoals hij door hem gedragen wil worden als hij in een soortgelijke situatie verkeert.’

Eenheid in verscheidenheid

In San Damiano gaat Clara samenleven met vrouwen van alle rangen en standen, met vrouwen die in alle mogelijke opzichten van elkaar verschillen. Met en in al hun verschillen zijn ze elkaar door God gegeven als zusters en trachten ze, zo goed en kwaad als dat gaat, met vallen en opstaan, samen te leven. In haar Regel drukt Clara haar zusters op het hart:

‘En zij [de zusters] moeten er altijd voor zorgen om onder elkaar de eenheid van de onderlinge liefde te bewaren, die de band is van de volmaaktheid.’

Die ‘eenheid van de onderlinge liefde’ die Clara verlangt is geen eenheid die de onderlinge verschillen opheft, maar juist een die alle verschillen insluit. Een ‘eenheid in verscheidenheid’. Die eenheid gaat uiteraard niet vanzelf, weet ook Clara. Want even vóór deze aansporing schrijft zij:

‘Ik vermaan mijn zusters en spoor hen aan in de Heer Jezus Christus, uit te kijken voor alle hoogmoed, ijdele roem, afgunst, hebzucht, zorg en beslommering van deze wereld, laster en gemor, tweedracht en verdeeldheid.’

Al deze dingen komen voor in een gemeenschap en zullen blijven voorkomen, anders zou Clara dit niet in haar Regel hoeven op te nemen. Maar Clara spoort haar zusters aan zich in te spannen en te blijven inspannen al deze dingen bij zichzelf te onderkennen én steeds opnieuw te kiezen voor die eenheid van onderlinge liefde.

De ander als aanvulling en verrijking

Leven in gemeenschap zoals Clara dat voorstaat betekent niet alleen ‘eenheid in verscheidenheid’. Het betekent ook: al die verschillen zien als een rijkdom, een verrijking. De zusters zijn niet elkaars concurrenten, maar vullen elkaar aan en verrijken elkaar. Iedere zuster brengt haar uniciteit, haar gaven en talenten, haar mogelijkheden en onhebbelijkheden, haar mening en kijk op de dingen tot opbouw van de gemeenschap. En alles wat zij niet kan en niet heeft, bezit zij in de gemeenschap, in en door de andere zusters.

Zoals Clara haar zusters op het hart drukt ‘uit te kijken voor hoogmoed, ijdele roem, afgunst en hebzucht’, zo moedigt Clara haar zusters aan vooral ook verheugd en dankbaar te zijn om het goede van de ander. Zelf schrijft zij in haar derde brief aan Agnes van Praag:

‘Ik word vervuld van grote vreugde over je gezondheid, over je gelukkige staat en de voorspoedige vorderingen waarmee je, begrijp ik, doorzet in de wedloop die je begonnen bent om de hemelse prijs te verwerven.

Ik heradem te meer met grote jubel in de Heer omdat ik zeker weet dat jij zowel bij mij als bij onze andere zusters op wonderbare wijze aanvult wat ontbreekt in de navolging van de voetstappen van de arme en nederige Jezus Christus.’

Clara toont zich oprecht verheugd over het goede van Agnes. Zij ziet in Agnes geen concurrent, maar een zuster die haar aanvult en verrijkt.

Clara toont zich oprecht verheugd over het goede van Agnes

En wij?

En wij? ‘Clara’ betekent ‘de lichtende’. Hoe weet Clara ons leven te verlichten? Hoe kan Clara ons vandaag de dag inspireren, over de grenzen van tijd en ruimte heen?

Clara nodigt ons uit om stil te staan bij de vraag wat nodig is. Dat geldt allereerst voor onze omgang met wat we bezitten. Wat hebben we werkelijk nodig? En wat kan ten goede komen aan een ander die het nodig heeft? Durven wij te leven in een gezonde afhankelijkheid van elkaar? Kunnen wij delen van wat we hebben, kunnen wij elkaar dragen en ons laten dragen?

Ook in onze omgang met elkaar blijft de vraag naar wat nodig is van belang. In een tijd waarin sociale media en snelle communicatie ons voortdurend uitnodigen om te reageren en onze mening te geven, leert Clara ons zuinig te zijn met woorden. Is alles wat gezegd kan worden ook nodig om te zeggen? Is het opbouwend? Is het liefdevol?

In een samenleving die steeds meer gepolariseerd lijkt, wijst Clara ons bovendien op de mogelijkheid van eenheid in verscheidenheid. Verschillen hoeven ons niet van elkaar te verwijderen, ze kunnen ons juist aanvullen en verrijken. Dat vraagt om de bereidheid de ander niet als tegenstander of concurrent te zien, maar als onze broeder of zuster.

Kunnen wij ons verheugen over het goede van anderen? Kunnen wij het goede van anderen zien als een aanvulling en verrijking, en elk spoortje afgunst en misnoegdheid laten varen?

Zo blijft Clara ook voor ons springlevend: wanneer wij ons afvragen wat werkelijk nodig is, delen van wat ons gegeven is en ons verheugen over het goede van de ander. Zo bouwen ook wij aan een gemeenschap waarin mensen elkaar dragen, aanvullen en tot bloei laten komen.

Zuster Emmanuël Maas OSC (1982) is claris in Megen en redacteur van Francesco Magazine, tijdschrift voor franciscaanse spiritualiteit in de Lage Landen.

Bestel Franciscus van Assisi. Zijn leven en invloed bij onze partner Boekenwereld

In Franciscus van Assisi schetst journalist en bestsellerauteur Aldo Cazzullo een levendig portret van deze beroemde heilige die nog altijd invloed heeft in onze tijd. Franciscus van Assisi is bekend om zijn radicale eenvoud, naastenliefde en verbondenheid met de schepping. Cazullo – die ook wel de Geert Mak van Italië wordt genoemd – laat zien dat Franciscus van Assisi zijn tijd ver vooruit was. Hij bespreekt niet alleen Franciscus’ ontmoeting met de paus en het mysterie van de stigmata, maar ook zijn rebelse jeugd en breuk met zijn vader. Met behulp van middeleeuwse bronnen en moderne studies laat Cazzullo zien hoe Franciscus geliefd was onder generaties, van Dante tot paus Franciscus.

Bestel Franciscus van Assisi