Menu

None

De reis van Sint Brandaan

Extra bij Deel 2, hoofdstuk 2, na paragraaf ‘De zeereis van Sint Brendaan’. Nieuw.

Wat er na dit leven komt

Rond het jaar 1120 werd een nieuw verhaal over Brandaan opgetekend: ‘De reis van Brandaan’, in het Nederduits. Er zijn hierin enkele opvallende overeenkomsten met ‘De zeereis van Sint Brendaan’ (rond 800), maar ook veel onverklaarbare verschillen. Waarschijnlijk werden nog andere bronnen gebruikt voor het nieuwe verhaal.1 In dit verhaal uit de 12e eeuw wordt weer verteld hoe Brandaan met zijn monniken op reis ging om een paradijselijk eiland te zoeken. Brandaan had voordien in een oud boek gelezen over wel zeer wonderlijke dingen, over twee paradijzen, over een wereld onder de aarde, over drie hemelen, over een reuzenvis, over hoe de verrader Judas toch deel had aan Gods barmhartigheid. Brandaan kon dit allemaal niet geloven, en woedend verbrandde hij het boek en vervloekte hij de auteur ervan. Dat was een ernstige fout. Een engel Gods berispte Brandaan voor deze zondige daad en als boetedoening moest hij nu zelf een reis ondernemen. Op die reis zou hij de waarheid ontdekken van wat hij gelezen had. Wat hij onderweg meemaakte werd zorgvuldig opgetekend in een scheepsjournaal, zodat ook wij nog lering kunnen trekken uit zijn bijzondere avonturen. Hieronder noemen we slechts die gedeelten van het verhaal die iets vertellen over hemel en hel.

Op een bepaald ogenblik kwamen Brandaan en zijn medereizigers aan bij een eiland. Daar zagen zij langs het water van de oceaan heel wat ‘zielen’ voorbijgaan. “[Die zielen] moesten een bittere kou doorstaan en tegelijk een grote hitte.” Scherpe kou en brandende hitte waren vaker de pijnigingen die zondaars in de hel moesten doorstaan. Brandaan vroeg de zielen waarom dit pijnlijke lot hen beschoren was. Zij antwoordden dat het een straf was die zij eeuwig zouden moeten dragen omdat zij geen fris water gegeven hadden, noch voedsel, aan de armen. Daarom had God geen erbarmen met hen. Maar zij vroegen Brandaan om hulp, om voorbede. Dus ving Brandaan vol overgave aan voor hen te bidden, hij vroeg God om lafenis voor de zielen, en warempel: “Toen werd de zielen in hun ellende door God een dronk veroorloofd. Ook mochten ze eventjes hun hoofd natmaken met hun hand.”2 Veel lijkt het niet, maar voor deze verdoemden was het een welkome, zij het tijdelijke, verlichting van de straf. De straf helemaal kwijtschelden was onmogelijk. Dit is een latere uitloper van Augustinus’ overtuiging dat God de kwelling van de straf niet wegneemt, maar anderzijds zijn barmhartigheid niet geheel kan onderdrukken, en zo nu en dan een verzachting of onderbreking van de smarten toestaat. Deze ideeën treffen we bijvoorbeeld ook aan in de ‘Openbaring van Paulus.’3 Hier, op Brandaans reis, was de hel op een eiland in de oceaan gesitueerd, maar later kwamen ze de hel ook op andere plaatsen tegen. Na vele wonderlijke avonturen te hebben meegemaakt, kwamen ze, door een storm afgedreven, bij een plek:

Ze werden afgedreven
naar nieuwe eenzaamheden,
naar weer een vreselijke plek.
Want het boek toch zegt
dat hij een helleput zag.
Daarin riep men ‘o wee!’ en ‘ach!’
’t Was op een donkere berg.
Daar leden de zielen zo erg,
waar ze in het vuur dat loeide,
kookten en brandden en gloeiden.
De berg brandt immermeer,
daar lijden de zielen zeer,
daar hoorde hij niets dan geklaag
van ‘ach!’ en ‘o Wee!’ en ‘achaach!’
daar hoorde hij knarsetanden
en zag hij brokstukken branden
dat het in de wolken sloeg.4

Op de vraag van Brandaan wat voor akelig kabaal hij daar hoorde, legde een beul hem uit dat hier de corrupte heren, onrechtvaardige vrouwen en oneerlijke ambtenaren hun terechte straf kregen. Een enkele keer lezen we dat de straf verbonden is met de begane zonde, zoals dat ook in het apocriefe ‘Openbaring van Petrus’ (2e eeuw n.Chr.) het geval is. Hier ontmoette Brandaan mensen die zondigden met hun tong.

En nog iets waar je van op zult zien:
Lasteraars zijn hier en bovendien
Mensen die verraders waren.
Die moeten wij vergaren
In deze diepe afgrond
Waar we zondaars met de mond
Pijnigen aan hun tong
Omdat daaraan ontsprong
Een menigte boze dingen,
Vandaar deze pijnigingen.5

Er worden nog meer zondaars genoemd die gestraft worden. De straf was eeuwig: “Nooit zullen ze hier uit mogen, daar ze hun zonde niet beleden en nimmer boete deden.” De zielen hadden ondertussen Brandaan opgemerkt en riepen hem aan; zij smeekten om zijn voorbede: “Brandaan, ach, lieve man, bid voor ons zoveel u kan!” Echter, door voorbede geraakt men niet uit de hel, legde een duivel uit aan Brandaan.

Op zijn reis deed Brandaan ook twee paradijzen aan. In de eerste stond een kasteel, omringd door een prachtige tuin, vier rivieren trof hij daar aan, zoals ook Genesis spreekt van vier rivieren in het paradijs; alleen bestonden de rivieren hier uit balsem, siroop, olijfolie en honing. Verder waren er verschillende soorten bomen, kruiden (in de middeleeuwen erg kostbaar), het was er zo heerlijk dat de monniken van Brandaan er wel wilden blijven. Ze trokken dan toch verder om iets verder een tweede paradijs aan te treffen, de beschrijving ervan doet denken aan het nieuwe Jeruzalem in het boek Openbaring, maar ook aan het Elysion van de Grieken. Opnieuw zagen zij een mooie burcht, met een prachtig helder landschap eromheen. Het werd er nooit nacht, het sneeuwde er nooit noch woei er een scherpe wind. Het bleek het ‘aards paradijs’ te zijn; misschien moeten we bij het eerste paradijs denken aan een ‘hemels paradijs’, dat dan wel op aarde gesitueerd wordt, dat is niet helemaal duidelijk. Feit is wel dat de bemanning met het schip dat over de zeeën voer ook de hemel zelf konden aandoen. God toonde Brandaan de vele engelenscharen die de bemanning meenamen naar de hemel, “hoog boven schip en zee.” Brandaan zag daar een prachtige tempel, waarbij hij zijn schip aanlegde. Veel meer komen we over de hemel niet te weten.

Brandaan is met zijn boot geland op een vis. Pentekening uit een Duits handschrift.

Een bijzondere ontmoeting was deze met Judas. Brandaan had al van verre een naakte man gezien, zittend op een gloeiende steen die de ene zijde van de man verhitte terwijl zijn andere zijde leed onder vreselijke kou. Het vreemde was dat de man best blij was met deze behandeling, het was “alsof hij aan een feestmaal zat.” Maar dat bleef niet zo. Elke maandagmorgen nam zijn bezorgdheid toe want de duivel en zijn gezellen voerden hem dan weer naar de hel. Brandaan raakte in gesprek met de man die vertelde hoe hij Jezus verraden had en daar nu voor gestraft werd. En al kon hij de straf nu goed verdragen, maandag zou het martelen weer beginnen. Alleen op zondag genoot hij enige verlichting. Ook hier zien we weer Gods genade voor verdoemden: een kortstondig respijt van de verschrikkingen van de straf, die echter nooit wordt kwijtgescholden.

Eindelijk kwam dan een eind aan de lange reis. De schrijver verzekert de lezer dat Brandaans avonturen echt gebeurd zijn: “Met nadruk geef ik nu de raad dat niemand ze minacht of versmaadt, Brandaans avonturen en wat hij daarbij moest verduren, en dat niemand zegt of ’t ervoor zal houden, dat het leugens wezen zouden.” Deze waarschuwing heeft niet erg geholpen. In Jacob van Maerlants Spiegel historiael (13e eeuw) wordt de geloofwaardigheid van Brandaans avonturen al in vraag gesteld en de Franse dominicaan Vincent van Beauvais (1190-1264) nam het verhaal niet op in zijn Speculum Historiale “wegens enkele naar ketterij neigende waanideeën.”6

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. Zie daarover: C. Strijbosch, De bronnen van de reis van Sint Brandaan, Hilversum 1995. ↩︎
  2. W. Wilmink, De reis van Sint Brandaan: Een reisverhaal uit de twaalfde eeuw, Amsterdam 1994, 398-400, 404-407. ↩︎
  3. Openb. Paul. 44. Deel 1, ‘Hemel en hel in de oudheid’, 356. ↩︎
  4. Reis Bran. 631-647. ↩︎
  5. Reis Bran. 559-668. ↩︎
  6. Reis Bran. 2263-2268. Strijbosch, De bronnen van de reis van Sint Brandaan, 11. ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken