Menu

None

Martijn Stoutjesdijk: ‘De PKN moet de hervormde kerk in Suriname serieus nemen’   

Interview met Martijn Stoutjesdijk na winst ‘Beste theologische boek 2026’.

Martijn Stoutjesdijk reageert nadat hij met zijn boek 'Gods slaafgemaakten' de prijs voor het beste theologische boek 2026 heeft gewonnen tijdens de Nacht van de Theologie.

Martijn Stoutjesdijk wint met zijn boek Gods slaafgemaakten. Hoe het christendom slavernij verdedigde en veroordeelde de titel ‘Beste theologische boek 2026’. De prijs werd tijdens de Nacht van de Theologie uitgereikt in een volle Janskerk in Utrecht. Redacteur Maartje Amelink ging met Stoutjesdijk in gesprek over het winnen van de prijs en de bredere ontvangst van zijn boek.

‘Het was een grote verrassing’, zegt Martijn Stoutjesdijk, ‘het genomineerde boek Echo’s van het goede nieuws van Cambridgehoogleraar Geurt Henk van Kooten heeft natuurlijk veel stof doen opwaaien en het genomineerde boek Als niets ontbreekt waar God ontbreekt van priester en hoogleraar Jan Loffeld ook, met name in Duitsland, dus ik dacht: daar kan ik helemaal niet mee concurreren’.

Toch klonk de naam van Stoutjesdijk afgelopen donderdag tijdens de Nacht van de Theologie door de Janskerk in Utrecht. De jury omschreef Gods slaafgemaakten als de eerste systematische verkenning van de verhouding tussen kerk en slavernij, waardoor het een lacune vult in ons taalgebied.

Had de jury gelijk?

‘Ja, er zijn wel een paar boeken waarin de geschiedenis van de slavernij volledig wordt beschreven vanaf de Oudheid, maar dan mist vaak de focus op het christendom. Een voorbeeld hiervan is het boek De geschiedenis van de slavernij van de Zweedse hoogleraar Dick Harrison. Dus de jury heeft op zich wel gelijk dat mijn systematische aanpak vrij uniek is, vooral vanuit het dubbele perspectief van het christendom en de Nederlanden.

‘Ik heb de continuïteit van slavernij willen benadrukken van Bijbelse tijden tot nu. Het gaat dus echt om die lange historische lijn, waar andere boeken vaak een afgebakend tijdvak bestuderen.

‘Slavernij is duidelijk aanwezig in de teksten van de Bijbel en je kunt vandaaruit goed de stap zetten naar de koloniale geschiedenis en naar het heden. Ik neem ook stelling in richting kerkelijk Nederland, maar probeer niet weg te lopen van de historische complexiteit.’

Wat is die stelling precies?

‘Het christendom heeft een diep problematisch slavernijverleden; slavernij zit echt in de haarvaten van het christendom en de kerkgeschiedenis. Het is nodig om daarop te reflecteren: wat is precies de plek die slavernij heeft in de christelijke traditie, maar ook in de Bijbelse teksten? Hoe lezen we die verhalen nu in Nederlandse kerken en hoe kunnen we op een productieve manier stappen voorwaarts zetten, in het licht van de geschiedenis?

‘Slavernij is zo diep verweven met christelijke taal, in teksten, in liederen, in de liturgie. Als we het bijvoorbeeld hebben over ‘dienaren of slaven zijn van Christus’, wat zeggen we dan eigenlijk?’

Het christendom heeft een diep problematisch slavernijverleden.

Uit welke kerkelijke hoek komt de meeste respons op je boek?

‘De meeste respons komt uit de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), dat is de kerk waar ik zelf bij hoor en waar de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) een nauwe band mee heeft. Ik spreek de PKN ook nadrukkelijk aan in mijn boek, het is de kerk die historisch gezien het dichtst bij de koloniale overheid stond.

‘Het valt op dat predikanten die met mijn boek aan de slag gaan vaak zelf ook een lijntje met de voormalige koloniën hebben. Marianne Bogaard is bijvoorbeeld PKN-predikant in Rotterdam en heeft vroeger in Suriname gewerkt, zij heeft in haar gemeente een paar studieavonden aan mijn boek gewijd. Verder geef ik regelmatig lezingen in kerken, ook al voordat mijn boek uitkwam, en word ik bijvoorbeeld uitgenodigd door studieverenigingen.

‘Het boek is ook wel besproken in Suriname en de Nederlandse Cariben. Maar het blijft ook altijd lastig om te achterhalen waar en hoe je boek precies is geland.’

Is er iets wat je zelf hebt geleerd door met lezers over je boek te praten?

‘Ja, achteraf gezien had ik misschien nog een hoofdstuk willen schrijven over de Nederlandse sociaaleconomische onderklasse tijdens de koloniale periode, denk aan textielarbeiders en matrozen. Tijdens lezingen komt die vraag weleens op, zo van, mijn voorouders werkten in de textielindustrie en dat was absoluut geen pretje, wat konden zij dan aan de slavernij doen? En waren zij zelf ook niet een soort slaven?

‘Nederland heeft enorm geprofiteerd van de slavenhandel, dat behoeft geen betoog, maar er was inderdaad óók grote armoede. Dus enerzijds is de samenleving als geheel er rijker door geworden, maar het was anderzijds denk ik goed geweest voor mijn analyse om ook de ongelijkheid binnen de Nederlandse samenleving explicieter te benoemen.

‘Het sterftecijfer van matrozen op de slavenschepen was bijvoorbeeld dikwijls vergelijkbaar met het sterftecijfer van tot slaafgemaakten. Dus ja, hoe zit het inderdaad met die textielarbeider in Twente of een matroos op een VOC-schip? En andersom had je onder de Afrikaanse bevolking lokale koningen en handelaren die volop participeerden in de slavenhandel om hun eigen rijkdom te vergroten.’

Martijn Stoutjesdijk met zijn vrouw Deborah de Koning tijdens de Nacht van de Theologie 2026.

Waar ben je nu mee bezig in je onderzoek?

‘Ik richt me nu onder meer op de periode van dekolonisatie, dus op de vraag hoe de Nederlandse hervormde kerk is omgegaan met de kerken die ze achterliet in de voormalige koloniën en hoe de voormalige koloniale kerken hun nieuwverworven zelfstandigheid vormgaven.

‘De hervormde kerk in Suriname is bijvoorbeeld op eigen benen komen te staan in het proces van dekolonisatie en heeft het sinds 1975 eigenlijk allemaal zelf moeten uitzoeken. Terwijl ik denk: daar liggen juist prachtige kansen. Als je de stichtende kerk bent geweest, wat geldt voor de PKN, en je wilt reflecteren op je koloniale verleden, moet je de relatie met de hervormde kerk in Suriname serieus nemen. Daar lopen mensen rond die nog steeds jouw theologie beoefenen, maar dan vanuit een zwart perspectief en vanuit de eigen Surinaamse identiteit.

‘Ik denk dat het heel vruchtbaar is om de dialoog te zoeken en een gelijkwaardige relatie op te bouwen. Je kunt dan ook de kerkelijke en theologische infrastructuur delen die in Nederland is opgebouwd. Ik vind het bijvoorbeeld een gotspe dat er momenteel geen enkele Surinaamse predikant is die een opleiding heeft gedaan in Nederland.’

Als je de stichtende kerk bent geweest, wat geldt voor de PKN, moet je de relatie met de hervormde kerk in Suriname serieus nemen.

Is die behoefte er ook aan Surinaamse kant?

‘Die is er zeker, ik heb er bijvoorbeeld over gesproken met Diana de Graven, een van de predikanten van de Surinaamse hervormde kerk, en zij heeft er in ieder geval behoefte aan om serieus genomen te worden en een goede, volwaardige relatie te hebben met de PKN.

‘Maar die wederzijdse interesse is een belangrijk punt inderdaad. De Indonesische kerken zijn bijvoorbeeld erg zelfstandig en hebben hun eigen infrastructuur, dus die kijken veel minder naar Nederland dan de kerken in Suriname en op de Caribische eilanden. Maar mijn punt is ook dat wij vanuit Nederland iets kunnen leren van het perspectief van de zwarte protestantse kerk.’

‘Ja, ik zie daar wel een relatie. In Nederland zie je dat christenen uit de voormalige koloniën zich meestal niet aansluiten bij de kerk van de voormalige kolonisator. Dus toen er veel migratie was vanuit Suriname naar Nederland na 1975 sloten veel Surinamers zich aan bij de pinksterkerk of de evangelische broedergemeente, maar praktisch nooit bij de hervormde kerk die nu de PKN is. Dat heeft uiteraard te maken met de koloniale geschiedenis, maar ook met het proces van dekolonisatie. Men voelde zich niet welkom in de Nederlandse hervormde kerk, nog steeds niet.

‘Dat geldt ook voor niet-koloniale migranten, die zijn vaak eigen kerken gaan oprichten in plaats van zich aan te sluiten bij bestaande kerken. Dat is een vergelijkbare reflex. Het laat zien dat het witte Nederlandse kerklandschap niet aantrekkelijk is voor zwarte mensen.

‘Ik vind het heel spijtig dat we in twee parallelle werelden leven. Je hebt de zwarte kerken en de witte kerken. Ik moet altijd denken aan wat Martin Luther King zei: het meest gesegregeerde uur van de week is zondagochtend om tien uur. Nou, dat gaat voor Nederland zeker ook op.’

De Nacht van de Theologie was ook een aardig witte avond.

‘Nou, ik wou het niet zeggen, maar inderdaad. Op zo’n avond zie je de segregatie heel duidelijk terug. Terwijl het aantal migrantenchristenen het aantal witte christenen in Nederland begint te overstijgen – of dat zelfs al doet. Dus het is denk ik een opdracht aan ons allemaal: hoe kunnen we die christelijke werelden bij elkaar brengen?’

Martijn Stoutjesdijk

Dr. Martijn Stoutjesdijk (1989) is theoloog en historicus. Hij promoveerde op slavernij in het vroegrabbijns jodendom en het vroege christendom en werkt momenteel als postdoctoraal onderzoeker aan de PThU, waar hij onderzoek doet naar de rol van bijbel en theologie in het debat over de Nederlandse koloniale slavernij. Zijn boek Gods slaafgemaakten. Hoe het christendom slavernij verdedigde en veroordeelde won de prijs ‘Beste theologische boek 2026’.

Wil je Gods slaafgemaakten bestellen bij onze partner Boekenwereld?

‘Gods slaafgemaakten’ van theoloog en historicus Martijn Stoutjesdijk is een diepgravend onderzoek naar de rol van het christendom in het slavernijverleden, in het bijzonder dat van Nederland. Het slavernijverleden van Nederland is immers een zwarte bladzijde. Martijn Stoutjesdijk laat zien hoe in de Bijbel, de vroege kerk en de vroegmoderne tijd werd gepleit voor slavernij maar ook hoe vrije en slaafgemaakte christenen door de eeuwen heen tegenwicht boden. Stoutjesdijk toont dat het er soms om spande en hoe de geschiedenis onfortuinlijk toch de kant van de slavernij koos. Ook verbindt hij verleden en heden en onderzoekt hoe religie en macht doorwerken in de huidige discussie. Een ontluisterend boek voor iedereen die wil begrijpen hoe kerk en slavernij met elkaar verweven zijn.


Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van Theologie.nl? Schrijf je dan in voor onze wekelijkse nieuwsbrief. Daarin selecteren we de mooiste, nieuwste en scherpste artikelen van de week. Ook houden we je op de hoogte van nieuwe boeken, speciale events en De theologie podcast. 

Word lid van Theologie.nl 

Wil je meer artikelen kunnen lezen over boeken, levensvragen, maatschappelijke thema’s en spiritualiteit? Word dan lid van Theologie.nl en sluit een basisabonnement af vanaf €5,83 per maand. 

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken