Dickson – Schurken en heiligen | Daniël de Waele

‘Religie is de oorzaak van de meeste historische oorlogen!’ Dergelijke uitspraken hoor je wel vaker, tot je vraagt welke oorlogen men precies bedoelt. Dan blijft het stil, tot men zich herinnert: ‘de Kruistochten!’ Er kunnen meer wandaden genoemd worden: het antisemitisme, de inquisitie, de Dertigjarige Oorlog, The Troubles in Ierland, het kindermisbruik. De Australische kerkhistoricus John Dickson gaat ze in zijn boek Schurken en heiligen niet uit de weg.

Maar hij gaat ook terug naar het begin van het christendom, naar de Bergrede waar Jezus leert dat je je naaste, zelfs je vijanden, moet liefhebben. In de eerste eeuwen leefden christenen daar ook naar, zelfs als zij vervolgd werden, en die eerste tijd gebruikt de auteur als maatstaf ter beoordeling van wat christenen er later van gemaakt hebben. Dan ontvouwt zich voor de ogen van de lezer de geschiedenis met zijn goede en kwade dagen, in al zijn schakeringen en nuances.

Vooral twee dingen vallen daarbij op. Het is opmerkelijk dat er ook in de donkere dagen van de kerk altijd aandacht was voor de armen, voor weduwen en wezen, voor het lot van slaven, voor zieken. Christenen in het Romeinse Rijk vonden bijvoorbeeld dat je ongewenste kinderen niet kon verdrinken of op een vuilnisbelt te vondeling kon leggen, ten prooi aan slavenhandelaars. Tegenwoordig vinden ook ongelovigen dat allemaal vanzelfsprekend. Maar we zijn vaak vergeten dat deze zorg voor de minderbedeelden toen een nieuw geluid was in de wereld, afkomstig van Joden en christenen. Praktische naastenliefde is door al die lange eeuwen heen steeds de kracht van de kerk gebleven.

Een ander verhelderend punt is dat onheil waarvoor de kerk ook zeker verantwoordelijk is, in perspectief gesteld wordt. Iedereen weet van de gedwongen bekering van de Saksen door Karel de Grote. Het was de doop of de dood. Maar niemand weet – schat ik zo – dat Karels adviseur Alcuinus zijn keizer herinnerde aan de christelijke traditie volgens dewelke niemand tot geloof gedwongen mocht worden, en dat Karel daar na enige tijd ook gehoor aan gaf en zijn harde beleid tegen de Saksen beëindigde. De grote rijkdom van dit boek is dat het heel wat van die onbekende feiten in het licht stelt. Het laat zien dat de geschiedenis zeker niet altijd fraai is geweest, maar dat er uit het christendom telkens weer kritiek is gekomen op eigen misstanden zodat vernieuwing mogelijk werd.

Hier en daar had het boek nog genuanceerder gekund. Zo spreekt de auteur vrij lovend over de kerkvader Tertullianus – die verkondigde zowaar modern aandoende principes. Wat niet genoemd wordt is dat deze sombere asceet van medegelovigen niets minder dan de volmaaktheid eiste en over de vrouw slechts giftige woorden sprak. Maar in een boek van driehonderd pagina’s kan natuurlijk niet alles gezegd worden. Schurken en heiligen is een goed geschreven, toegankelijk en intelligent boek. Zeker, er zijn schurken geweest, maar de heiligen hebben onze moderne principes van rechtvaardigheid en zorg voor anderen mee gestalte gegeven. Dat mag ook eens gezegd worden!