Menu

None

Edgar Allan Poe en de raaf

Extra bij Deel 2, hoofdstuk 8, nieuwe paragraaf.

Wat er na dit leven komt

De Amerikaanse dichter en schrijver Edgar Allan Poe (1809-1849) is vooral bekend geworden door zijn gedicht The Raven (‘De raaf’). Het werd in enkele tijdschriften gepubliceerd en was een sensatie. Het is nog steeds een van de beroemdste gedichten in de Amerikaanse literatuur. Poe droeg het gedicht ook graag voor, waarbij hij de lampen dimde zodat de ruimte bijna donker was. De aanwezigen luisterden als betoverd. Later schreef Poe nog een uitleg over hoe het gedicht tot stand gekomen was: How I Wrote “The Raven” (‘Hoe ik “De raaf” schreef’).1 Een korte indruk van dit gedicht volgt hier.

Buiten is het stormweer, in de kamer zit een geleerde met een boek in zijn handen, bedroefd te dromen over zijn geliefde Lenoor die gestorven is. “Op een sombere midnacht, ’t stormde, ‘wijl ik moe gedachten vormde,” zo begint het gedicht.2 De dichter hoort dan iets tikken, het lijkt wel een tikken op de kamerdeur, een onbestemde angst grijpt de geleerde aan.

En het droeve, zijden zuchten van ’t gordijn vol windgeruchten
vulde me met schimmige ontzetting als nooit hiervoor;
op mijn hoofd stonden mijn haren overeind en strak als snaren,
zacht zei ik, om te bedaren: ‘t Is een vriend slechts voor mijn deur –
’n late vriend die wat wil vragen, buiten voor mijn kamerdeur –
Alleen dat en dan niets meer.’

Hij vermant zich, doet de deur open, maar er staat niemand op de gang:

Dieper in het donker glurend, stond ik lang daar, vrezend, turend,
twijf’lend, dromen dromend als geen sterv’ling ooit hiervoor.
Maar de stilte, ongebroken, duurde voort, ineengedoken,
’t ene woord dat werd gesproken was mijn fluistering ‘Lenoor!’
Uit het duister gaf een echo suizend weer het woord ‘Lenoor’!
Dat alleen en dan niets meer.

Terug in de kamer hoort hij weer tikken, het blijkt een tikken op het raam te zijn; de dichter opent het raam en een raaf vliegt binnen. Hij gaat zitten op het hoofd van een beeld boven de deur. Het is een beeld van ‘Pallas’, dat is ‘Pallas Athene’ een Griekse godin. De raaf blijkt een woord te kunnen spreken: ‘Nevermore’ – ‘Nimmermeer’, dat als een refrein in het verdere gedicht zal terugkeren. Dan wordt de dichter iets vreemds gewaar:

Plotseling onbestemde geuren, wierooklucht hing bij de deur en
ongeziene Serafijnen tripten lichtjes op de vloer.
‘Dwaas!’ riep ik, ‘mij, door God geleid, brengt deez’ engelstroom nog nipt op tijd,
verlichting en vergetelheid van je leed over Lenoor;
zwelg, oh, zwelg in wierookwalmen, en vergeet je lief Lenoor!”
Zei de vogel: ‘Nimmermeer.”

De geleerde merkt iets op van engelen, een geur van wierrook hangt plots in de kamer. De engelen zijn vast door God gezonden om hem te troosten in zijn verdriet om Lenoor. Maar kan hij Lenoor vergeten door het zwelgen in de wierookwalmen, door de verlichting die de engelen bieden? De vogel zegt: ‘Nimmermeer.’

Dan vraagt de dichter aan de raaf: ‘Zeg me waarlijk, zwarte Heer – is er – is er troost in Gilead? – zeg me – zeg me, zwarte heer!’ Zei de vogel: ‘nimmermeer’. ‘Gilead’ is een verwijzing naar een vers uit het boek Jeremia, waar staat: “Er is toch balsem in Gilead, daar zijn toch heelmeesters?” Maar er is geen balsem voor verdriet om een heengegane geliefde.3 Wellicht is er toch troost in het leven hierna? En dan vraagt, smeekt de dichter de vogel hem te zeggen of er nog een weerzien zal zijn:

‘Ziener!’ zei ik, ‘goed en euvel – ziener toch zo dier of duivel!
Bij het zwerk dat buigt omheen ons – God! Oh, zwijg niet immerdoor.
Zeg deez’ ziel met smart beleden, of in ’t ver verwijderd Eden,
zij daar op mij toe zal treden met de engelennaam Lenoor –
ik een maagd aan ’t hart zal drukken met de engelennaam Lenoor.’
Zei de vogel: ‘Nimmermeer’.

Zal Lenoor vanuit het verre Eden, vanuit de hemel, ooit nog op hem toetreden? Zal hij ooit nog Lenoor aan zijn hart kunnen drukken? Maar het antwoord van de raaf is ‘Nimmermeer’. De dichter verwenst de raaf:

‘Laat dit woord ons afscheid wezen, duivelsdier!’ kreet ik, gerezen –
‘Laat d’orkaan je weer verslinden, en vertoon je hier niet meer!
Laat geen zwarte veer als teken dat je valse ziel kan spreken!
Tracht mijn weerstand niet te breken! – scheer je weg van beeld en deur!
Neem je snavel uit mijn hart – verdwijn van ‘t beeld boven mijn deur!’
Zei de vogel : ‘Nimmermeer.’

“Neem je snavel uit mijn hart.” De door de raaf gesproken woorden kwetsen, en de dichter wil deze kwetsuur weg. Maar de raaf zei: ‘Nimmermeer’, en gaat ook niet weg:

En de raaf, zonder bewegen, zit nog steeds, als zonder leven,
Op het bleke beeld van Pallas, op de sponning van mijn deur;
In zijn ogen, als een omen, ligt de glans van duivelsdromen,
’t lamplicht boven hem in stromen werpt zijn schaduw op de vloer;
En mijn ziel komt uit die schaduw, scherp geworpen op de vloer,

Opgerezen – nimmermeer!

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. P. Ackroyd, Poe: A Life Cut Short, London 2009, 101-105. ↩︎
  2. In vertaling van B. den Uylen, Hoe en waarom Edgar Allan Poe The Raven schreef, Amsterdam 1983, 13-50. ↩︎
  3. Jer.8:22. ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken