Menu

None

Gedachten over zelfmoord

Extra bij Deel 2, geheel nieuwe paragraaf.

Wat er na dit leven komt

In deze paragraaf bekijken we enkele gedachten over zelfmoord, meer bepaald of dat consequenties heeft voor de eeuwigheid. Volgens de Kerk stond je er dan niet best voor, zoals blijkt uit Dante’s epos. Maar er zouden nieuwe gedachten gevormd worden.

Dante Alighieri (1265-1321) over zelfmoordenaars

In La Divina Commedia beschreef Dante ook de hel. In die hel was ook een speciale afdeling waar de zelfmoordenaars zich hun vreselijke daad beklaagden. Beschreven wordt hoe Dante samen met Vergilius een bloedrivier was overgestoken, en de plaats betrad waar de zelfmoordenaars hun straf ondergingen. Het was een donker woud, wild, zonder paden. Daar zweefden harpijen rond: roofvogels met grote vleugels, scherpe klauwen en het gezicht van een vrouw. Daar groeiden nu deze de zelfmoordenaars voor immer in de vorm van grauwe doornstuiken; de harpijen nestelden daarin en pikten aan de bladeren.

Het lommer was niet groen hier, maar vergrauwd,
De takken stroef, gekronkeld, vol met knoesten;
Giftige doorns, geen vruchten, droeg dat hout. […]
Harpijen nestelen in dit gebied, […]
Ze hebben brede vlerken en ze leven
Met vrouwenhoofd, geklauwd, de buik beveerd,
In boomtoppen, waar klaaglijk wordt gekeven. […]
Ik hoorde overal schril klagen, maar
Ontdekte niet de herkomst van die klachten,
En ik bleef staan, verbaasd door het misbaar.1

Dantes gids nodigde hem uit een twijgje van een van de bomen te breken. Zo deed hij, maar de boom riep het uit en vroeg waarom Dante dit deed. Bloed welde op uit de wond. Op de vraag hoe het kwam dat een ziel in dit hout gevaren was, en of die ooit geprobeerd had zich daaruit te bevrijden, klonk het antwoord:

Wanneer een ziel die aan zichzelf verging
Zich wreed het eigen lichaam heeft ontnomen,
Zendt rechter Minos haar naar deze kring.
Dan valt zij ergens tussen deze bomen,
Waar ook de slinger van het lot haar zond,
En zal, als speltzaad, tot ontspruiting komen.
Zij groeit van loot tot boom in deze grond,
En als harpijen van haar blaren eten
Schreeuwt zij het uit: haar wonde wordt een mond.

Wel kwam er een tijd waarop ook deze zielen hun ‘aardse kleed’ zouden herkrijgen, maar zij konden hun lichaam niet behouden: ‘Men heeft geen recht op wat men heeft versmeten.”

Wij slepen het naar dit ellendig woud
Waar onze lijven worden opgehangen,
Elk aan de boom waarin zijn ziel nog rouwt.2

Het kwam nooit meer goed met wie zijn leven zo achteloos had verspeeld. Dante vertolkt hiermee het kerkelijke standpunt dat eeuwenlang bleef bestaan.

De Montaigne (1533-1595): Een gewoonte op het eiland Cea

Een aparte vermelding in het werk van De Montaigne verdient het essay Coustume de l’isle de Cea (‘Een gewoonte op het eiland Cea’). Daarin beschreef hij hoe zelfmoord op dat eiland aanvaard was, maar hij haalde ook vele andere voorbeelden aan van zelfmoord. Hoe erg was zelfmoord eigenlijk? Zelf zegt hij in het begin van zijn essay alvast: “Want in dit leven kunnen ons heel wat dingen overkomen die moeilijker te verdragen zijn dan de dood zelf.”3

Natuurlijk wist Montaigne dat zelfmoord door de kerk streng verboden werd. Die stelde dat wij mensen “onze post in deze wereld niet mogen verlaten zonder het uitdrukkelijk bevel van Hem die ons hier heeft geplaatst.” De mens mocht slechts vertrekken als het God behaagde, hij had niet de vrijheid dat zelf te bepalen. Dat was een oude gedachte. Griekse filosofen waren doorgaans gekant tegen zelfmoord, tenzij je toestemming kreeg van de godheid. Sokrates zei naar aanleiding van zijn eigen doodvonnis: “Misschien is het in dit licht dan ook niet onredelijk te zeggen dat men geen zelfmoord mag plegen eer god iets onontkoombaars heeft gezonden, zoals ons dat nu treft.”4 In de veroordeling tot de gifbeker, herkende Sokrates dit teken van de godheid.5

Toch erkende Montaigne: “Het vraagt veel meer doorzettingsvermogen de boeien waaraan wij geketend zijn te verslijten dan ze te verbreken.”6 Hij haalde nog enkele klassieke auteurs aan die dit bevestigden, zoals de Romeinse dichter Martialis (1e eeuw n.Chr.): “In tegenspoed is het makkelijk de dood te verachten; van meer moed getuigt het je ongeluk te dragen.”7 Het getuigt dan niet van dapperheid uit het leven te stappen. Montaigne verwees nog naar Vergilius die zei dat wie zijn plicht op deze wereld verzaakte door haar op eigen initiatief te verlaten, gestraft werd, zowel in deze als in die andere wereld.

Anderzijds, de wijze leefde zolang als hij móést, niet zolang als hij kon. Griekse filosofen en dichters vonden dat zelfmoord kon als blijk van de vrijheid van de wijze, die zich zo kon terugtrekken uit een ondraaglijke situatie. Dan heette het dat als het leven je een kwelling is, dat alleen door je eigen lafheid komt, sterven is iets dat je alleen maar hoeft te willen. En Montaigne haalt Seneca aan:

De dood is overal: daar heeft God heel goed voor gezorgd,
Elke mens kan zijn naaste van het leven beroven,
Maar niet van de dood: duizend wegen staan daartoe open.8

Zelfmoord was de remedie tegen al onze kwalen. Uiteindelijk kwam het op hetzelfde neer of men zelfmoord pleegde of stierf na een lange aftakeling:

Of de mens nu zelf de dood zoekt of deze lijdzaam ondergaat, de uitkomst is één en dezelfde; of hij zijn laatste dag nu tegemoet snelt of daarop wacht, uit welke hoek de dood ook komt, het is altijd de zijne; waar de draad ook breekt, voor jou is dit het eind van de kluwen: meer zit er niet op.9

Volgens Montaigne was het zelfs zo: “Wanneer God ons in zo’n toestand brengt dat leven ons zwaarder valt dan sterven, geeft Hij ons alle vrijheid om te gaan.”10 Heel anders dan degenen die de mens als het bezit van de godheid zagen – zoals de Joodse geleerde Josephus (1e eeuw n.Chr.) en ook Plato – zag Montaigne de mens als zijn eigen bezit. Dan gold:

Zomin als ik de wetten tegen diefstal overtreed wanneer ik ervandoor ga met mijn eigen bezittingen en mijn eigen geld over de balk gooi, of de wetten tegen brandstichting overtreed als ik mijn eigen bos in brand steek, zomin ook doe ik de wetten tegen doodslag geweld aan als ik mijzelf van het leven beroof.11

Vervolgens somt Montaigne een heleboel voorbeelden op van mannen en vrouwen die zelfmoord verkozen boven lijden.

In zijn essay ‘Over de ervaring’, dat wel beschouwd wordt als zijn literaire testament – hij schreef het tegen het eind van zijn leven –   heeft hij het over de ‘normale’ dood, de dood door ouderdom.

God is diegenen genadig wier leven Hij beetje bij beetje wegneemt: dat is het enige voordeel van de ouderdom. Zo zal de dood uiteindelijk minder pijnlijk en totaal zijn en slechts een half of een kwart mens van het leven beroven.12

Het troost Montaigne dat als hij aan zijn dood denkt, die normaal en natuurlijk zal zijn, dat hij dus geen extra gunsten moet vragen. Hij verwijst naar Plato die gezegd had dat de dood door wonden of ziektes gewelddadig kan genoemd worden, maar de dood door ouderdom is de lichtste vorm van sterven. En Cicero zei: “het leven van jonge mensen wordt weggerukt met een slag, dat van grijsaards laat los als een rijpe vrucht.”13

Montesquieu (1689-1755) over zelfmoord

In het Ancien Régime (dat in 1789 door de Franse revolutie beëindigd werd) was zelfmoord verboden. Zij werd drievoudig bestraft, en al merkte de zelfmoordenaar daar niets meer van, men wilde potentiële daders zo wel afschrikken. Het lijk werd alsnog geëxecuteerd, het was verboden het lichaam te begraven, en de bezittingen van de veroordeelde werden in beslag genomen. We vinden dat terug in Montesquieu’s ‘Perzische brieven’. Daarin schrijft de Pers Usbek een brief aan zijn vriend Ibn in Smyrna.  

De Europese wetgeving kant zich fel tegen mensen die de hand aan zichzelf slaan. Men laat hen als het ware nog een keer sterven; ze worden op onwaardige wijze door de straten gesleept; ze worden geschandvlekt en hun bezittingen worden verbeurd verklaard. In mijn opvatting, Ibn, zijn die wetten zeer onrechtvaardig. Wanneer ik gebukt ga onder verdriet, armoe, minachting, waarom wil men mij er dan van weerhouden een eind aan mijn ellende te maken, en mij wreed beroven van een remedie die mij ten dienste staat?14

In een tijd waarin de groep of gemeenschap altijd voorrang had op de enkeling, zien we hier een verrassend pleidooi voor de rechten van het individu. Usbek vervolgt:

Waarom wil men dat ik werk voor een maatschappij waar ik niet meer bij wil horen? Dat ik me mijns ondanks houd aan een overeenkomst die zonder mij tot stand is gekomen? De maatschappij is gegrond op wederzijds voordeel. Maar wanneer ze voor mij een last wordt, wie belet mij dan er afstand van te nemen? Het leven is mij geschonken als een gunst; ik kan het dus teruggeven als ik het niet meer als een gunst ervaar. Als de oorzaak niet meer bestaat, moet ook het gevolg stoppen.15

Usbek noemt het argument dat zelfmoord de “orde der voorzienigheid” verstoort. Het verwijt is dan: “God heeft uw ziel verenigd met uw lichaam, en u scheidt het een van het ander. U keert zich dus tegen zijn bedoelingen en u weerstaat hem.” Maar Usbek vraagt zich af wat hier eigenlijk gezegd wordt. Wie zelfmoord pleegt verandert slechts de verschijningsvorm van materie (een lichaam wordt omgevormd tot een korenaar), men kan dat verstoring van de natuur noemen, maar dat is niet hetzelfde als zich tegen de voorzienigheid keren. “Wanneer mijn ziel gescheiden is van mijn lichaam, zal er dan in het heelal minder orde en regelmaat zijn? Denk je dat […] Gods werken er minder groot of liever gezegd minder onmetelijk door zijn geworden?” Dat is natuurlijk niet het geval. “En dat mijn ziel, ontdaan van haar aardse omhulsel, daarmee minder verheven is geworden?” Usbek gelooft als moslim natuurlijk in een voortbestaan van de ziel. Hij vindt een verbod op zelfmoord maar hoogmoedig, een gebrek aan besef van onze kleinheid in het heelal.

De Franse kerk reageerde furieus, men zag wel dat Montesquieu zich verschool achter het personage van Usbek. De katholiek Jean-Baptise Gaultier wees echter op een aspect dat Montesquieu duidelijk vergeten was: “Zichzelf doden betekent niet dat je een einde maakt aan je lijden, maar dat je het eeuwige lijden uitnodigt. Ons leven behoort ons niet toe. Het behoort God toe, en God verbiedt ons zelfmoord te plegen. Je zult niet doden; dat is de wet.”16 God zelf verbood zelfmoord. Misschien om de gemoederen te bedaren laste Montesquieu in een nieuwe uitgave een extra ‘brief 77’ in. Daarin antwoordt Ibn dat het lijden voor een moslim geen straf is, maar: “Kostbaar zijn de dagen die ons aanleiding geven onze zonden uit te boeten.” Ibn vervolgt:

Indien een wezen uit twee elementen bestaat [lichaam en ziel], en de noodzaak om de eenheid in stand te houden vooral te maken heeft met onderworpenheid aan de opdracht van de Schepper, dan kan dit in een religieuze wet worden vastgelegd. Indien de noodzaak om de eenheid in stand te houden een betere waarborg is voor het menselijk handelen, dan kan het in een staatswet worden vastgelegd.17

Dan is zelfmoord zowel een vergrijp tegen goddelijke als menselijke wetten.

De laatste brief in Montesquieu’s Lettres persanes is van de hand van een van de haremvrouwen van Usbek, van zijn favoriete vrouw Roxana. Terwijl Usbek op reis was door Europa waren de vrouwen onder bewaking gesteld van eunuchen met aan het hoofd daarvan de eunuch Solim. Al had die nog zo nauwlettend de vrouwen in de gaten gehouden, toch had Roxana aangepapt met een jongeman! Zij zag er nog wel zo deugdzaam uit, schreef Solim aan Usbek, “Maar haar schuwe deugdzaamheid was een gruwelijk bedrog, de sluier over haar trouweloosheid. Ik heb haar betrapt in de armen van een jongeman, die op mij af kwam zodra hij zich ontdekt wist.” Er kwam een handgemeen van en de jongeman derfde het onderspit en viel dood neer ter aarde. Dat was dus opgelost, maar wat te doen met Roxana? Er zou gestraft worden, zoveel was zeker. Maar Roxana nam het initiatief en pleegde zelfmoord. In een brief aan haar man en heer Usbek schrijft zij:

Ja, ik heb u bedrogen. Ik heb uw eunuchen gepaaid, uw jaloezie getart, en ik ben erin geslaagd dat afschuwelijke serail van u om te vormen tot een oord van verrukking en genot. Ik ben stervende: het gif verspreidt zich door mijn aderen. Want wat moet ik hier nog, nu de enige man die mij aan het leven bond niet meer is? Ik ga dood, maar mijn schim zal wegvliegen in goed gezelschap: de godvergeten bewakers die het liefste bloed van de wereld hebben vergoten, heb ik zojuist voor me gestuurd. Hoe hebt u kunnen denken dat ik onnozel genoeg was om te menen dat ik geen ander levensdoel had dan te juichen om uw grillen?

Zij verzekert haar echtgenoot, dat, hoewel zij gevangen zat, in de geest steeds vrij is gebleven. Hier wordt het oude stoïsche ideaal hooggehouden. Soms is zelfmoord de enige weg om de eigen waardigheid te behouden, de eigen vrijheid.

Maar het is voorbij; het gif verteert me; mijn kracht vloeit weg; de pen glijdt uit mijn vingers; ik voel dat zelfs mijn haat verzwakt; daar is de dood.18

Voltaire (1694-1778) over zelfmoord

Het onderwerp ‘zelfmoord’ heeft Voltaire aangehaald in zijn roman L’ingénu, ‘De argeloze’. Die argeloze is een indiaan die in Frankrijk terecht gekomen is en zich verbaast over de wonderlijke gebruiken en geloofsovertuigingen van dat land. Het is hetzelfde procedé als Montesquieu volgde met zijn Perzen die Frankrijk bezochten. Argeloos – zo heet de indiaan dus – is zeer aangegrepen door de dood van een nog jong meisje. Een zekere Gordon, die de indiaan goed kent, vreest dat hij zelfmoord zal plegen en houdt daarom alle wapens bij hem uit de buurt. Dat merkt de indiaan wel, en hij zegt:

“Denken jullie soms dat er iemand bestaat op aarde, die het recht en de macht heeft om mij te verhinderen een eind aan mijn leven te maken?” Gordon paste wel op om hem al die vervelende gemeenplaatsen onder ogen te brengen waarmee men tracht te bewijzen dat men zijn vrijheid niet mag gebruiken om een einde aan zijn leven te maken als men afschuwelijk ongelukkig is; dat men niet uit zijn huis moet gaan als men het er niet meer uithoudt, dat de mens op aarde is als een soldaat op zijn post: alsof het voor de Allerhoogste verschil uitmaakt of de verbinding van enige deeltjes materie zich nu op de ene plaats bevindt of op de andere – het zijn machteloze redeneringen, waarnaar een wanhopig mens, wiens besluit vast en weloverwogen is, zich niet verwaardigt te luisteren, en waarop Cato slechts antwoordde met en dolkstoot.19

Volgens de overlevering pleegde de Romeinse staatsman Cato de jongere zelfmoord met zijn dolk. Daarbij kwamen zijn ingewanden naar buiten. Zijn bedienden in het aanpalende vertrek hadden iets gehoord, kwamen binnen en zagen hun heer op de grond liggen. Artsen legden de ingewanden weer in de buikholte en hechtten de wond. Maar toen Cato weer alleen was, rukte hij de hechtingen en ingewanden los, en stierf.20 Voltaire noemt hier het bekende argument tegen zelfdoding: je mag je lichaam niet zomaar verlaten. Zijn repliek is dat het lichaam niet zo belangrijk is, het bestaat uit deeltjes die wel weer een andere combinatie vinden. Hetzelfde betoogden Montesquieu en Hume.

David Hume (1711-1775) over zelfmoord

In zijn essay ‘Over zelfmoord’ merkt Hume op dat er mensen zijn bij wie alleen de dood een definitief einde aan hun vreselijke ellende zou kunnen maken. Maar menigeen durft daartoe zijn toevlucht niet te nemen uit bijgeloof. Over zo iemand zegt hij: “Met als gevolg dat hij een beklagenswaardig bestaan rekt op grond van een loze angst zijn schepper te beledigen door gebruik te maken van een vermogen waarvan dat welwillende wezen hem zelf heeft voorzien.”21 God heeft de mens immers de mogelijkheid gegeven uit het leven te stappen, maar door ingebeelde dreigingen door die God durft men de stap niet te wagen. Hume wil dus eens onderzoeken of zelfdoding inderdaad een misdaad is. Als het een misdaad is, moet die bestaan in het verzaken van zijn plicht tegenover God, of tegenover de naaste, of tegenover zichzelf. Hume gaat vooral in op het eerste.

Hij gaat daarbij uit van de goddelijke voorzienigheid. Die voorzienigheid bestuurt alles door onveranderlijke wetten, sinds het begin van de tijd. Daarom kan alles wat gebeurt, beschouwd worden als verricht door God. Hartstochten die oplaaien, het verstand dat redeneert, onze ledematen die ons gehoorzamen, het is allemaal het werk van God. In die zin dat er niets kan gebeuren dat buiten het bereik valt van de algemene wetten die God heeft ingesteld. Hoe zou iemand die, moe van het leven en achtervolgd door ellende, die zich daarom van het leven berooft, de verontwaardiging van God over zich kunnen afroepen, “alsof hij inbreuk zou maken op de goddelijke voorzienigheid en de orde van het universum zou verstoren?” Met andere woorden: mag de mens “niet een wettig gebruik maken van dat vermogen waarvan de natuur hem heeft voorzien?” Of hebben we met een uitzondering te maken? Zou het kunnen dat een mensenleven zo belangrijk is dat het aanmatigend zou zijn als een mens er zelf over beschikt? Hume meent van niet: “Maar het leven van een mens is voor het universum van geen groter belang dan dat van een oester. En al was het nog zo belangrijk, de natuur zelf heeft het in handen gelegd van het menselijk inzicht en ons de noodzaak opgelegd er steeds weer opnieuw beslissingen over te nemen.” Men kan daarbij nog het volgende bedenken. Als het zo is dat de mens niet zelf over zijn leven beschikt, dan mag hij ook niet zo handelen dat zijn leven behouden wordt. Als een vallende steen op mijn hoofd dreigt te vallen, mag ik die niet ontwijken want dan verstoor ik ook de gang der natuur; of de goddelijke voorzienigheid. Maar in de praktijk zien we dat mensen wel degelijk ingrijpen in de gang der natuur. “Als het geen misdaad zou zijn de loop van Nijl of Donau te verleggen wanneer ik daartoe in staat was, waarin verschilt dan het misdadige wanneer iemand een klein beetje bloed uit zijn natuurlijke baan zou leiden!”22

Het is volgens het oude Romeinse bijgeloof goddeloos om de loop van rivieren te wijzigen en inbreuk te maken op de privileges der natuur. Het is volgens het bijgeloof van de Fransen goddeloos om tegen de pokken in te enten of op de stoel van de voorzienigheid te gaan zitten door zelf kwalen en ziektes te veroorzaken. Volgens het moderne Europese bijgeloof is het goddeloos het eigen leven te beëindigen en al doende in opstand te komen tegen onze schepper.23

Hume vindt het in tegendeel bijna godslasterlijk om te beweren dat iemand de ordening die God schiep zou kunnen verstoren door zelfdoding. Tot zover wat betreft onze zogenaamde plicht tegenover God.

Hoe staat het met onze plicht tegenover onze naaste? Welnu, zegt Hume, “Een mens berokkent de samenleving geen kwaad door zich terug te trekken uit het leven. Hooguit houdt hij op goed te doen, en als dat een overtreding is dan is het er een van de geringste.” Hume vindt niet dat de mens verplicht is een gering goed te blijven doen voor de samenleving als dat ten koste is van een groot kwaad voor hemzelf. Daar komt bij dat iemand die lijdt, vaak een last is voor anderen. “In die gevallen moet mijn terugtrekking uit het leven niet alleen beschouwd worden als zonder schuld, maar zelfs als prijzenswaardig.” En hoe staat het met de plicht tegenover onszelf? Daar wijdt Hume maar weinig woorden aan. Want zelfdoding is vaak juist in overeenstemming met ons eigen belang. Hoge leeftijd, ziekte of ongeluk kunnen het leven tot een last maken, en die last kan zwaarder wegen dan het leven zelf. “Ik ben ervan overtuigd dat niemand zich ooit het leven heeft benomen terwijl hij het nog de moeite waard vond,” besluit Hume.24

Zelfmoord in de Romantiek (19e eeuw)

In de Romantiek van de 19e eeuw werd zelfmoord – in ieder geval in de literatuur – gezien werd als een overgang naar een mooier leven, hierna. Dat was toch het geval als de protagonist een held of heldin was, een jonge man of vrouw die zich niet kon of wilde conformeren aan de burgerlijke regels van de maatschappij. In plaats van een halfslachtig compromis zochten zij dan een heldhaftige dood.25

De Franse Pauline (Auguste) Craven (1808-1891) publiceerde de dagboeken en brieven van haar familieleden. De familie De la Ferronays werd bijna gedecimeerd door tuberculose, en veel van de schrijfsels in die dagboeken gaan over de dood. Het afscheid, door de dood geforceerd, gaf natuurlijk verdriet, maar niet elk lid van de familie vond dat. Een van de kleindochters van de familie schreef veel positiever over de dood: “De dood is een beloning, want hij betekent de Hemel […]. De gedachte die mij mijn hele leven [als kind] het liefst is geweest, is die aan de dood, waar ik altijd om hem moeten glimachen […]. Niets heeft het woord dood voor mij ooit iets lugubers kunnen geven.” Andere leden van dezelfde familie, een verloofd paar, hield ervan te wandelen in de tuinen van de Villa Pamphili in Rome. De jongeman schreef in zijn dagboek: “Wij spraken een uur lang over godsdienst, onsterfelijkheid en de dood, die zeiden we, iets heerlijks moest zijn in deze mooie tuinen. […]. Ik wil jong sterven, dat heb ik altijd gewild.” Zijn wens zou vervuld worden, enkele maanden na zijn huwelijk werd ook hij getroffen door tuberculose. Zijn weduwe schreef over zijn heengaan: “Zijn al starende ogen waren op mij gericht […] en ik, zijn vrouw, ik voelde wat ik nooit gedacht zou hebben, ik voelde dat de dood geluk was.”26

Een bekend en tot de verbeelding sprekende zelfmoord was deze van de jonge Engelse dichter Thomas Chatterton (1752-1770). Veertien jaar was hij, toen hij tijdens zijn werk bij een notaris in Bristol begon aan het schrijven van gedichten. Bijzonder was dat hij die in de stijl van de 15e eeuw schreef, in nagemaakt oud-Engels, in een middeleeuws handschrift neergepend op vergeeld perkament. Chatterton beweerde vervolgens dat hij deze gedichten gevonden had in archieven van de priester-dichter Thomas Rowley. Zij zouden rond 1400 op schrift gesteld zijn. Na zijn ontslag bij de notaris trok hij naar Londen. Bemoedigd door de belangstelling voor zijn ‘Rowley Poems’ schreef hij nu onder eigen naam gedichten en essays. Zijn werk werd echter afgewezen. Hij leefde in armoede op een zolderkamertje en benam zich het leven door arsenicum. Hij was net geen achttien geworden. Deze keer was de oorzaak niet een onmogelijke liefde, maar miskenning van de eigen genialiteit – en armoede. Na zijn dood ontstond er een hevige polemiek over zijn ‘Rowley Poems’ toen die voor het eerst volledig uitgegeven werden (1777). Een eenvoudige notarisklerk kon toch niet zulke prachtige verzen schrijven? Het zou tot 1780 duren voordat men erkende dat Chatterton inderdaad de begenadigde auteur was.27

Opmerkelijk was dat Chatterton nadien zelf de protagonist van menig dichtwerk werd. Colerige, Keats, en in Nederland ten Kate, wijdden gedichten aan hem, zelfs in een roman en een toneelstuk werd hij opgevoerd. Henry Wallis schilderde de dood van de jonge held. De lijkbleke dichter ligt uitgestrekt op zijn bed in zijn armoedige zolderkamer. Eén arm hangt af naar de vloer, met in de hand een verfrommeld papier. In een kist vlakbij bevinden zich een heleboel snippers: zijn verscheurd werk, dat door het publiek toch niet erkend werd. Een miskend genie is altijd een dankbaar onderwerp voor romantische voorstellingen. Ook de Duitse schilder Carl Spitzweg schilderde zijn ‘Der arme Poet’ (1837): een wat verlopen dichter op een armoedig zolderkamertje. Het bleek een soort ideaalbeeld te zijn voor dichters. Willem Bilderdijk (1756-1831), die niet onbemiddeld was, mat zich dergelijk imago graag aan. De dichter is niet alleen arm, hij is melancholiek en lijdt aan het leven dat anderen zo blij omarmen.

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. Dante, Div. Com. 1: canto 13:4-6, 10, 13-15, 22-24. I. Cialona & P. Verstegen, Dante Alighieri: De goddelijke komedie, Amsterdam 2004, 80. ↩︎
  2. Dante, Div. Com. 1: canto 13:94-102, 104-108. ↩︎
  3. H. van Pinxteren, Michel de Montaigne: De essays, Amsterdam 2004, 445. F. Jacobs, De essentie van Montaigne, Leusden 2017, 83-100. ↩︎
  4. Plato, Phd. 62 C. H. Warren, M. Molegraaf, Plato: Faidon, Amsterdam 1995. ↩︎
  5. Deel 1, ‘Hemel en hel in de oudheid’, 124. ↩︎
  6. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 446. ↩︎
  7. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 449. Martialis, Epigrammen, 9:56:15-16. F. van Dooren, Martialis: Romeinse epigrammen, Amsterdam 1996. ↩︎
  8. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 446. Seneca, Phoen. 151-152. ↩︎
  9. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 446. ↩︎
  10. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 447. ↩︎
  11. De Montaigne, Essays, 2:3. Van Pinxteren, 447. ↩︎
  12. Van Pinxteren, Michel de Montaigne, 1424-1425. ↩︎
  13. Van Pinxteren, Michel de Montaigne, 1425. Cicero, Sen. 71. ↩︎
  14. Montesquieu, Perzische brieven, 76. J. Holierhoek, Montesquieu: Perzische brieven, Amsterdam 2016. ↩︎
  15. Montesquieu, Perzische brieven, 76. ↩︎
  16. J.B. Gaultier, Les Lettres persanes convaincues d’impiété, 1751, 94. In: L. Delia, ‘Le problème du suicide chez Montesquieu’, Montesquieu.it 7 (2015). ↩︎
  17. Montesquieu, Perzische brieven, 77. ↩︎
  18. Montesquieu, Perzische brieven, 77. ↩︎
  19. J.M. Vermeer-Pardoen, Voltaire: Verhalen. Zadig, Micromegas, Candide, De argeloze, De prinses van Babylon, Utrecht Antwerpen 1979, 231. ↩︎
  20. Zie Appianus, Burgeroorlogen 2:96-98 en Plutarchos, Parallelle levens: Cato de jongere, 59. ↩︎
  21. Hume, Over zelfdoding, 211. T. Vink, David Hume: Essays & Verhandelingen, een selectie, Budel 2024, 210-220. ↩︎
  22. Hume, Over zelfdoding, Vink, Hume: Essays, 214-215. ↩︎
  23. Hume, Over zelfdoding, Vink, Hume: Essays, 217. ↩︎
  24. ‘Geringe overtreding’, Hume, Over zelfdoding, Vink, Hume: Essays, 218. ‘Prijzenswaardig’, 219. ‘De moeite waard’, 220. ↩︎
  25. M. Mathijsen, De gemaskerde eeuw, Amsterdam 2002, 132-147. ↩︎
  26. In: Ph. Ariès, Met het oog op de dood: Westerse opvattingen over de dood, van de middeleeuwen tot heden, Amsterdam 1980, 60-62. A. Craven, Récit d’une Soeur: Souvenirs de famille, Paris 1895. ↩︎
  27. A. Alvarez, De wrede God: Een studie over zelfmoord, Amsterdam 1974, 199-212. ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken