Wanneer de leer een last wordt

Mensen kunnen stress ervaren door de dingen die ze zijn gaan geloven over God, gehoorzaamheid en schuld en over wat veilig en gevaarlijk is. Deze stress kan invloed hebben op relaties, werk, identiteit en gezondheid. Inge Bosscha noemt dit ‘geloofsstress’ en wijdt er een drietal artikelen aan. In het vorige artikel schreef ze over belemmerende geloofsovertuigingen. In dit slotartikel neemt ze het geloof zelf onder de loep. Wat doe je als de leer ervaren wordt als een last?

In eerdere artikelen ging het over hoe geloofsstress zichtbaar kan worden in het dagelijks leven en hoe overtuigingen zich kunnen vormen in iemands binnenwereld. Soms ligt de oorzaak van spanning echter niet alleen in persoonlijke aannames maar ook in de inhoud van het geloof zelf.

Na duizenden verhalen van kerkgangers en kerkverlaters te hebben gehoord, durf ik te stellen dat vrijwel iedereen die het geloof serieus neemt wel eens geloofsstress ervaart die voortkomt uit de leer.

Dat komt niet doordat iemand iets fout doet, maar doordat sommige elementen uit de leer nou eenmaal zorgen, spanning en stress kunnen veroorzaken.

De ernst van het geloof

Als je bijvoorbeeld een kind hebt dat niet meer in het bestaan van God gelooft en als je daarnaast gelooft dat ongelovigen door God veroordeeld worden, dan kan dit gevoelens oproepen van sluimerende onrust tot hevige angst en depressie. Niet omdat je te weinig geloof hebt, maar omdat je juist diep doordrongen bent van de ernst daarvan.

En als je gelooft dat God verdriet heeft van de zonden en dat alles wat je denkt, zegt en doet bevlekt is met zonde, dan kan het haast niet anders of de gedachte dat God alles ziet en weet, bezorgt je van tijd tot tijd gevoelens van ongemak, schaamte en verdriet. Niet omdat je een ‘verkeerd godsbeeld’ hebt, maar omdat je juist zielsveel van God houdt en Hem geen verdriet wilt doen.

En als je gelooft dat God jou leidt en de weg wijst, kun je bezorgd zijn omdat je misschien een teken van God zult missen of omdat Hij jou leidt op een weg die je liever niet zou gaan. Niet omdat je geen vertrouwen hebt in God, maar omdat je juist vol overgave én gewetensvol Gods weg wilt gaan.

Misschien zijn er mensen die nu denken: dan geloof je dat zware deel toch gewoon niet meer? Het kan toch niet de bedoeling zijn dat mensen last hebben van hun geloof? Dan klopt dat geloof niet!

Maar serieuze gelovigen beleven hun geloof lang niet altijd als een keuze. Voor hen gaat het om feiten die ze maar gewoon te accepteren hebben. Geen vrijblijvende overtuigingen, maar een beleefde werkelijkheid. Geloofsstress kunnen zij ervaren als ‘lijden om Christus’ wil’. Het hoort erbij. Dit artikel is in het bijzonder geschreven voor deze mensen en voor wie hen beter wil begrijpen.

Het hoort erbij

Ik zoom nu in op de lastige gevoelens die we kunnen ervaren, maar in al deze voorbeelden is het heel goed mogelijk dat degene die deze stress ervaart tegelijkertijd ook rust, vertrouwen en overgave aan het geloof beleeft. Deze positieve gevoelens kunnen zelfs vaak de overhand hebben.

Waarom ik dan toch de lastige kant wil belichten? Omdat ik steeds weer hoor dat het voor mensen ingewikkeld is om hierover te praten. Ze denken dat ze de enige zijn, dat het aan hen ligt. Sommigen verlaten de kerk omdat ze geen aansluiting ervaren met gelovigen die het met elkaar soms alleen over de positieve geloofsaspecten hebben. Daarom is het belangrijk om ruimte te maken voor de kanten die soms lastig zijn. Omdat ze erbij horen.

Het is net als het leven zelf. Velen ervaren dit leven als een geschenk, als een wonder, als iets positiefs. Maar daarnaast kent het leven ook elementen die tot stress kunnen leiden en waar we allemaal mee te maken hebben. Denk dan bijvoorbeeld aan het gegeven dat alles en iedereen sterfelijk is.

Hoe ouder we worden, hoe vaker we afscheid moeten nemen van mensen en dieren die ons lief en dierbaar zijn. Dat geeft verdriet, óók wanneer je gelooft dat je elkaar na dit leven weer zult terugzien. Zoals de pijn van onze sterfelijkheid bij het leven hoort, zo kan geloofsstress horen bij het geloof. Je kunt er niet omheen. Als je de leer ook maar een beetje serieus neemt, voel je ook de zwaarte.

Deze vorm van stress laat zich meestal niet oplossen. En toch is het mogelijk om de stress te verlichten. Ik hoop dat al een beetje te doen met deze artikelenserie. Want door het er met elkaar over te hebben en door te beseffen dat het erbij hoort en je niet faalt als je soms last hebt van geloofsstress, kan je midden in de stress ook een stuk ontspanning ervaren. Als een zucht van verlichting.

Waak voor beschuldigen

Waar we voor moeten waken is dat we degenen met geloofsstress subtiel, onbewust en ongewild tóch beschuldigen. Dat gebeurt helaas snel. Onze eerste reflex bij lastige gevoelens is vaak om deze te bagatelliseren of weg te wuiven. Ach joh, daar moet je je niet zo druk om maken, dat doe ik ook niet! Je denkt veel te veel na. Je bent te gevoelig.

Het serieus nemen van geloof hoeft niet voort te komen uit angst of rigiditeit. Vaak heeft het juist te maken met trouw, verantwoordelijkheidsbesef en een gevoelig geweten. Veel mensen willen hun geloof niet lichtvaardig behandelen, maar proberen oprecht te leven naar wat zij als waar en betekenisvol ervaren. Juist die ernst en betrokkenheid kan maken dat bepaalde overtuigingen diep doorwerken in het dagelijks leven.

Geloofsstress ontstaat vaak niet ondanks iemands toewijding, maar juist dankzij die toewijding.

Ja, het klopt dat er mensen zijn die meer voelen en meer denken dan anderen. Maar dat is niet omdat ze iets fout doen of omdat ze daarin gecorrigeerd moeten worden. Ze zíjn zo! Wat veel meer helpt is als je zo goed mogelijk probeert om mee te kijken door de bril van de ander. Wat ziet diegene? Wat maakt angstig? Wat geeft verdriet? Waarin zit de geloofsstress? En erken dan simpelweg dat het inderdaad moeilijk, ingewikkeld en zwaar is.

Door de zwaarte te (h)erkennen, (h)erken je ook het bestaansrecht van het gevoel. Vaak kunnen mensen pas daarna hun zware last uit handen geven. Soms lukt dat slechts ten dele of maar voor een korte tijd. Maar waak ervoor om mensen ‘om de oren te slaan’ met teksten als: “Komt tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt” of: “Mijn juk is zacht en Mijn last is licht”. Het is niet dat degenen die geloofsstress ervaren dit nog niet weten of niet zouden geloven. Nogmaals: ze doen niks verkeerd.

Iemand die lijdt onder het besef van de eigen en andermans sterfelijkheid doet ook niks verkeerd. Hij lijdt niet aan een waanidee. Hij voelt alleen de druk van een feit waar velen in het dagelijks leven liever niet te veel bij stilstaan. En hoe begrijpelijk dat misschien ook is, het maakt wel dat degenen die de last wél voelen een groter risico lopen om zich eenzaam en onbegrepen te voelen.

Het belang van (h)erkenning

Terwijl het juist zo kan opluchten als er ruimte is om de lastige kanten te delen, ook – nee, júíst – wanneer daarvoor geen oplossing is. Soms neemt de last alleen al af wanneer iemand merkt dat de worsteling wordt gezien. Wanneer er erkenning is dat het moeilijk kan zijn om met bepaalde overtuigingen te leven.

Misschien ligt de eerste stap bij geloofsstress daarom niet altijd in het veranderen van overtuigingen, maar in het serieus nemen van wat het betekent om met zulke overtuigingen te leven.

Geloof kan een bron van hoop, richting en troost zijn. Tegelijk vraagt het leven met diepgewortelde overtuigingen soms ook draagkracht. Door geloofsstress te herkennen, bespreekbaar te maken en elkaar daarin serieus te nemen, kan er ruimte ontstaan voor een geloof dat niet alleen richting geeft, maar ook werkelijk gedragen kan worden. Ook wanneer dat soms zwaar voelt.

Praat met elkaar

In deze serie stond geloofsstress centraal: de spanning die kan ontstaan door wat we zijn gaan geloven. We zagen hoe deze stress zichtbaar kan worden in het dagelijks leven, hoe overtuigingen ontstaan en hoe ze soms een eigen werkelijkheid kunnen vormen. Ook stonden we stil bij geloofsstress die niet zozeer voortkomt uit persoonlijke aannames, maar uit datgene wat als waarheid wordt ervaren en waar niet zomaar aan te tornen valt.  

Wat al deze vormen met elkaar gemeen hebben, is dat ze laten zien hoe diep geloof kan doorwerken in een mensenleven – niet alleen als bron van inspiratie, troost en verbondenheid, maar ook als oorzaak van innerlijke spanning.  

Misschien is er wel niets dat deze spanning zo verlicht als ruimte. Ruimte zonder oordeel. Ruimte om het erover te hebben. Ruimte voor de vragen, de zwaarte en de worsteling die soms met geloof gepaard gaan. Ruimte waarin er geluisterd wordt.   

Die ruimte kan ontstaan in persoonlijke gesprekken, bijvoorbeeld tijdens een huisbezoek of in een pastoraal gesprek. Maar deze ruimte is ook nodig op grotere schaal. Als geloofsstress in kringen, bijeenkomsten en tijdens vergaderingen bespreekbaar is, wordt het bestaan ervan genormaliseerd. Alleen dát kan al verlichtend werken.   

Juist wanneer een geloofsgemeenschap hierin openheid durft te creëren, kan er iets verschuiven. Langzaam maar zeker zullen steeds minder mensen zich alleen, beschaamd en schuldig voelen. Zo kan zelfs binnen geloofsstress rust ontstaan.   

Lees meer over de leer als last in Mantel van Angst.

Inge Bosscha geeft voorlichting over geloofsstress, kerkpijn en religieus trauma. Daarnaast beheert zij op Facebook een besloten steungroep voor mensen die daarmee te maken hebben. Sinds 2015 publiceert zij over de impact die een religieuze opvoeding kan hebben in de vorm van persoonlijke blogs en ervaringsverhalen op de website https://dogmavrij.nl/.

Hoe voer je een gesprek met iemand over geloofsstress?