Graceland 2026: lezing Geert Jan Blanken

Dansen is in het werk van Kierkegaard een metafoor voor het echte leven leven. Of: jouw echte leven leven. Geert Jan Blanken, auteur en kenner van het werk van Kierkegaard, sprak op Graceland Festival over dansen, zelfwording en grond onder onze voeten. 

Dansen is waarschijnlijk niet het eerste waar je aan denkt bij het horen van de naam Søren Kierkegaard. Want dat is toch die man die zijn verloving verbrak, en de rest van zijn korte leven besteedde aan schrijven (en wat wandelen)? Zeker, maar Kierkegaard (1813 – 1855) groeide op in kringen waar gedanst werd en gebruikt het fenomeen dansen heel regelmatig in zijn werk als positieve metafoor voor wat er het meest toe doet in het leven: het maken van de ‘beweging van het geloof’. Als je nadenkt over een thema als ‘Grond onder je voeten’ bepaalt Kierkegaard je dan ook niet zozeer bij ‘wat’ dat eventueel zou kunnen zijn, maar vooral bij ‘hoe’ je je beweegt op die grond. Al te veel nadenken over ‘wat’ kan namelijk zomaar leiden tot speculatieve luchtfietserij, terwijl we uitgenodigd worden om iets te gaan doen.

Die uitnodiging om de beweging van het geloof te maken is, volgens Kierkegaard, niet los te zien van een uitnodiging tot ‘zelfwording’. En de weigering daar op een goede manier mee om te gaan, noemt hij wel vertwijfeling. In De ziekte tot de dood, een boek uit 1849, beschrijft hij (onder andere) twee vormen van vertwijfeling, die er aan de buitenkant heel anders uitzien, maar die allebei teruggaan op hetzelfde probleem: verzet tegen die zelfwording.

Het leven als dansfeest

Stel, het leven is een dansfeest.

Je hebt dat feest niet zelf bedacht of georganiseerd, je bent blijkbaar uitgenodigd en treft jezelf daar aan. Er is een dansvloer waarop al veel mensen zich bewegen en er klinkt muziek. Het is duidelijk de bedoeling dat ook jij gaat dansen, maar hoe je je moet gaan bewegen – geen idee. Er is blijkbaar geen bestaande dansvorm en je krijgt geen choreografie aangereikt. Dat levert een lastige situatie op, want alleen al de beslissing om de vloer op te stappen is een hele spannende. Je ziet dan ook dat daar meteen keuzes worden gemaakt die er heel verschillend uitzien: er ontstaat een grote groep muurbloempjes, mensen die proberen zo min mogelijk op te vallen, die vooral angstvallig om zich heen kijken en de rest observeren. Maar er zijn ook mensen die onmiddellijk de stoute schoenen aantrekken, de dansvloer oprennen en wild beginnen te bewegen: de rouwdouwers. Naar de muziek luisteren ze niet echt en met de andere mensen op de vloer houden ze geen rekening.

Die, op het oog nogal tegengestelde, reacties hebben gemeen dat ze allebei weinig met dansen te maken hebben. Zowel de muurbloempjes als de rouwdouwers zijn vooral met zichzelf bezig en missen juist daardoor de ontdekking van ‘hun dans’. Ze luisteren niet naar de muziek en naar hun lijf, ze worden niet geïnspireerd door de andere dansers: die bestuderen ze alleen maar op afstand of ze zien ze als lastige obstakels op hun weg.

Deze twee houdingen worden door Kierkegaard ‘de vertwijfeling van de zwakheid’ en de ‘vertwijfeling van de trots/onverzettelijkheid’ genoemd. Die eerste wordt ook wel aangeduid als ‘vertwijfeld niet jezelf willen zijn’ en de tweede als ‘vertwijfeld jezelf willen zijn’. Maar dat laatste is natuurlijk ook een vorm van niet jezelf zijn, dus in de kern komen die beide houdingen op hetzelfde neer.

Tot de dans van de zelfwording komt het pas als je ‘doorzichtig grondt in de macht die je gesteld heeft’, heet het in De ziekte tot de dood. Niet de overtuiging dat je een schepsel bent en jezelf niet hebt gemaakt is doorslaggevend, maar de beweging waarmee je je eraan overgeeft doet ertoe. Transparant worden, jezelf eerlijk onder ogen komen als vertwijfelaar, opmerkzaam worden op al de momenten dat je als muurbloempje of rouwdouwer de echte dans hebt willen ontspringen – en dan gaan bewegen. Daarover gaat het bij Kierkegaard.

Tot de dans van de zelfwording komt het pas als je ‘doorzichtig grondt in de macht die je gesteld heeft’

Bestaansangst

In Het begrip Angst uit 1844 heeft hij diepgravend de angst onderzocht die onder ons vreemde gedrag op en rond de dansvloer schuilgaat. De angst die ons in de greep houdt, is niet het bang zijn voor iets concreets dat ons bedreigt. Het is bestaansangst. Aan de hand van het scheppingsverhaal uit de bijbel laat Kierkegaard zien dat het bij de zondeval helemaal niet gaat om het overtreden van morele wetten of om een soort keus voor het kwaad. De mens werd bevangen door een diep duizelig gevoel bij de realisatie dat het bestaan er zomaar was om omarmd en genoten te worden. Dat hij er zelf zomaar was om omarmd en genoten te worden. Dat hij zijn bestaan niet in de hand had en tegelijk een allesbepalende keus kon maken: in die totale afhankelijkheid tot bloei komen als uniek schepsel… of toch liever wat proberen opklimmen in de hiërarchie en te worden als de Schepper; het feestje in de hand krijgen, de muziek kunnen maken waarop er gedanst gaat worden. Kierkegaard laat (onder het pseudoniem Vigilius Haufniensis, de waakzame van Kopenhagen) zien dat de angst waarin we uiteindelijk allemaal bezwijken ten diepste geen angst is voor het kwade, voor de vernietiging. Het is eerder angst voor het Goede. Duizelig worden bij het besef dat we voortkomen uit en mogen bestaan in de aanwezigheid van een onvoorwaardelijke Liefde. Dat voelt niet aan als stevige grond onder je voeten, maar eerder als water. Ga daar maar eens op lopen, laat staan dansen.

Voor Kierkegaard is het duidelijk dat het leven vanuit die overgave niet iets is dat wij mensen elkaar kunnen uitleggen of aanleren. Het moet geleerd worden door het te doen. En hoe graag we dat soms ook zouden willen, we kunnen niet namens elkaar dansen. (Je kunt ook geen bad nemen voor een ander, zou Sartre zeggen.) Daarom is Kierkegaard ook uitermate kritisch op hoe het in de kerk toegaat. Overal waar mensen het zeggen te weten ‘omdat ze ervoor gestudeerd hebben’, overal waar een collectief geloof de innerlijkheid van de enkeling overheerst, ziet hij het christendom verdwijnen. Tegen het eind van zijn leven gaat hij flink los op de kerkelijke praktijk en het leiderschap van die tijd in een krantenartikel uit 1855:

Wat we een leraar in het christendom noemen vertoont niet meer gelijkenis met wat het Nieuwe Testament een leraar noemt, dan een ladekast lijkt op een danser. Een ladekast is een uiterst nuttig meubel, maar het is nu eenmaal de waarheid dat een ladekast niet dansen kan.

Zelf wil Kierkegaard dan ook zeker niet zo’n leraar zijn. Hij schrijft ‘zonder gezag’, en wil ons vooral opmerkzaam maken. Opmerkzaam op wat er om ons heen maar vooral in ons gebeurt, zodat we loskomen van de angst waarin we opgesloten zijn geraakt, de vertwijfeling overwinnen door vertrouwen, en de dans, onze unieke dans, gaan dansen.

Want, schrijft Haufniensis in Het begrip angst:

Wie de angst werkelijk heeft leren kennen, zal wanneer de angsten van de eindigheid beginnen op te spelen, en wanneer de discipelen van de eindigheid hun verstand en hun moed verliezen, zich voortbewegen als was het een dans.

Bestel Wakkere wijsheid bij onze partner Boekenwereld

---