Hoeveel invloed hebben protocollen?

Ingrid Guardiola is een Catalaanse essayist, filosoof, filmmaker en docent. Haar boek De macht van protocollen over de invloed die protocollen en procedures hebben in het digitale tijdperk, verscheen onlangs bij uitgeverij Ten Have. Ze levert daarin een kritisch-maatschappelijke analyse op het digitale kapitalisme en sluit daarmee aan op de bredere vraag: hoe te leven in een digitaal tijdperk dat ons leven almaar meer vast lijkt te willen leggen binnen gestandaardiseerde modellen? Theoloog en techniek-kenner Fulco Timmers bespreekt het boek.  

Ingrid Guardiola heeft met ‘het protocol’ een treffende focus gevonden om te beschrijven en analyseren hoe macht werkt in een door digitale technologie beheerste wereld. Protocollen gaan al heel lang met mensen mee en regelen onze sociale interacties. Een bekend voorbeeld is het protocol dat aangehouden moet worden bij ontmoetingen met leden van het koninklijk huis. Voorafgaand aan zulke ontmoetingen wordt meestal dit protocol langsgelopen, om iedereen bekend te maken met (of te herinneren aan) wat wel of juist niet hoort. In dergelijke gevallen is het protocol heel expliciet aanwezig. Veel vaker werken protocollen impliciet aan de hand van subtiele of zelfs nauwelijks expliciet te maken kenmerken, bijvoorbeeld om te onderscheiden wie er wel of niet hoort bij ‘ons soort mensen’. Zo wordt ook de samenhang tussen macht en protocollen helder: ze regelen wie wat mag, wie waar toegang toe heeft, wie erbij hoort en wie niet.

Protocollen standaardiseren

Ook in de digitale wereld zijn protocollen alomtegenwoordig, stelt Guardiola. Ze regelen de informatie-uitwisseling binnen en tussen digitale systemen. Zo draait het hele internet op basis van de zogeheten TCP/IP-netwerkprotocollen. Deze protocollen regelen dat allerlei apparaten (laptops, smartphones, printers, etc.) met elkaar kunnen communiceren. Die apparaten kunnen uiteenlopende vormen hebben en door allerlei verschillende fabrikanten gemaakt worden. Zo lang ze maar de TCP/IP-protocollen ondersteunen kunnen ze naadloos opgenomen worden in het wereldwijde web. Nu blijven deze TCP/IP-protocollen voor de meeste mensen verborgen, maar protocollen kunnen ook heel fysiek vorm krijgen, zoals bijvoorbeeld de USB-C poort die de Europese Unie tot standaard oplaadpoort verklaard heeft.

Protocollen zorgen dus voor communicatie-afspraken en standaardisatie en dat lijkt vooral iets positiefs. Wie is er niet blij dat je nu nog maar één oplaadkabeltje nodig hebt en dat je niet steeds diep in je laptop hoeft te duiken om die het internet op te laten gaan? Maar die standaardisatie heeft ook een keerzijde. Het protocol regelt de interactie, maar perkt die ook in. Wat of wie niet in het protocol past, dreigt niet meer mee te kunnen doen of in de ergste gevallen zelfs niet meer te mogen bestaan. Het protocol regelt de rommeligheid die de wereld eigen is, maar neigt er ook naar die rommeligheid uit te willen bannen en de wereld te willen buigen naar het protocol. Dit zorgt voor het ‘computer says no’-effect: iets kan of mag niet meer omdat het niet in de werkelijkheid van de digitale systemen past.¹

Wat of wie niet in het protocol past, dreigt niet meer mee te kunnen doen

Een voorbeeld hiervan uit mijn eigen leven is het moment waarop we ontdekten dat mijn ouders voor één van mijn broers een veel hogere ouderbijdrage moesten betalen toen hij ging studeren dan voor de andere gezinsleden. Na diverse telefoontjes naar wat toen nog de IB-Groep heette (nu DUO) werd uiteindelijk de verklaring gevonden voor deze afwijking. In ons gezin deed zich op dat moment de vrij uitzonderlijke situatie voor dat er vier studerende kinderen tegelijk waren. Deze werkelijkheid paste niet in het systeem, daar konden per gezin maximaal drie studerende kinderen ingevoerd worden. Een medewerker van de IB-Groep had dit opgelost door voor de vierde een compleet nieuw gezin aan te maken, met dezelfde oudergegevens maar zonder de andere kinderen. In dat gezin was hij de enig studerende, met de nodige financiële gevolgen.

Voorgaand voorbeeld is nog enigszins onschuldig, te meer omdat de oorzaak uiteindelijk gevonden kon worden en de situatie kon worden opgelost. Maar sindsdien heeft de digitalisering van de samenleving doorgezet en zijn de bijbehorende protocollen almaar invloedrijker geworden. Ze zijn doorgedrongen op alle vlakken van het leven en neigen almaar meer de manier waarop we de wereld bekijken en ervaren vorm te geven. En net als met het regelen van sociale interacties zijn ze steeds meer op een verborgen manier aanwezig die als vanzelfsprekend wordt aangenomen.

Verborgen protocollen

Guardiola wil die vanzelfsprekendheid ter discussie stellen. Ze doet dit door de verborgen geraakte protocollen weer zichtbaar te maken. Ze graaft ook dieper door om de onder deze protocollen liggende aannames en afspraken bloot te leggen. Zo laat zij zien hoe de wereld waarin we vandaag leven in belangrijke mate bepaald wordt door protocollen die uitgaan van competitie. Ze spreekt in dit verband over een ‘castingcultuur’, waarbij iedereen zichzelf steeds aan anderen moet bewijzen. Dit vindt plaats in alle verbanden van het leven, zowel professioneel als privé. Ze schrijft: “Door casting veranderen we in elkaars eeuwige rivalen en wordt van competitie een sociale motor gemaakt” (p.86).

Guardiola maakt verborgen geraakte protocollen weer zichtbaar

De protocollen die bij deze cultuur horen zijn niet alleen verborgen geraakt, ze worden ook bewust verborgen. Dit verbergen geeft ze een mysterieus en onvermijdelijk karakter en verschaft degenen die de protocollen beheren veel macht. Guardiola maakt een aardige vergelijking tussen hoe vroeger priesters de werking van de door hen beheerde orakels geheimhielden en hoe techbedrijven tegenwoordig spreken over de ‘zwarte doos’ van hun algoritmes. Ze schrijft: “Het [zo] benadrukken van de ondoorgrondelijkheid van de code (…) levert degene die de code in bezit heeft meer macht op” (p.222). Vandaar dat haar boek de titel De macht van de protocollen draagt en dat er in de ondertitel gesproken wordt over ‘digitaal kapitalisme’: de protocollen van de nu zo gedigitaliseerde wereld zorgen ervoor dat macht en middelen almaar meer geconcentreerd raken bij een klein aantal mensen.

Een belangrijke verdienste van Guardiola’s boek is hoe ze deze dynamiek aan het licht brengt. Dit doet zij door te putten uit een brede waaier aan perspectieven en bronnen, variërend van moderne cultuur, zowel ‘hoge’ als ‘lage’, tot en met klassieke bronnen. Treffend vond ik bijvoorbeeld hoe zij het Romeinse protocol dat regelde wie wel of geen imagines (afbeeldingen van familieleden) mochten maken, naast het functioneren van de beeldcultuur van de hedendaagse sociale media legt. Verrassend hoe iets dat zo nieuw lijkt, namelijk die hedendaagse beeldcultuur, overeenkomsten heeft met gebruiken van meer dan tweeduizend jaar terug. Ik was overigens niet bekend met dit Romeinse protocol, maar het deed me naast de link die Guardiola zelf legt ook denken aan hoe in onze tijd algoritmes regelen welke afbeeldingen zogezegd gezien mogen worden, doordat ze veel of weinig aandacht mogen krijgen.

In het diepe gegooid

De opzet van het boek maakte echter voor mij de inhoud soms wat moeizaam te volgen. Het boek bestaat in belangrijke mate uit eerdere voordrachten en essays die nu de hoofdstukken vormen van twee hoofddelen. Zowel in die hoofdstukken als in de onderdelen waaruit die bestaan volgt Guardiola zelden of nooit de drieslag inleiding, hoofddeel en conclusie. Je wordt als lezer vrijwel voortdurend onmiddellijk in het diepe gegooid. Ook kan het voorkomen dat bepaalde zaken in een later essay opnieuw of net anders besproken worden.² Ik zelf ben een lezer die graag wat meer meegenomen wordt in de opbouw van een betoog. Maar dat zal niet voor iedereen gelden. En wellicht heeft Guardiola er bewust voor gekozen om zich juist niet aan deze drieslag te houden, omdat ook dit protocol een te dwingend keurslijf kan worden waar de werkelijkheid zich dan naar moet vormen. In dat geval is het, hoewel verwarrend voor mij als lezer, een sterk statement waarbij vorm en inhoud van haar betoog samenvallen.

Wil je De macht van protocollen bestellen bij onze partner Boekenwereld?

---

1. De muur van bureaucratisch onbegrip die met het non-antwoord ‘computer says no’ wordt opgeroepen is treffend uitgebeeld in een sketch van Little Britain. Guardiola bespreekt ook de samenhang tussen zulke doorgeschoten bureaucratisering en digitalisering. ↩︎
2. Zo wordt op p. 108 in een noot toegelicht wie klokkenluider Edward Snowden is, terwijl hij op p. 99 in een noot nog zonder introductie genoemd is. ↩︎

---