Liturgie

Binnen het muzikale werk van Hildegard van Bingen neemt het gezang en mysteriespel Ordo Virtutum (de Rei der Deugden) een bijzondere plaats in. Het werd gecomponeerd door Hildegard zelf. In 1152 werd het opgevoerd bij de viering van de intrede van Hildegard en haar medezusters in het klooster De Rupertsberg te Bingen. Dit nieuwe klooster werd ervaren als ‘een nieuw Jeruzalem’. Waarschijnlijk is toen de Rei der Deugden opgevoerd.

Saskia Hoogervorst (1972) groeide op in een muzikaal en gelovig gezin. Haar vader was kerkmusicus, haar moeder kleuterjuf en zij studeerde later theologie. Dit heeft het leven van Saskia diepgaand beïnvloed. Ze ging naar het conservatorium en haalde recentelijk een lesbevoegdheid om godsdienst/levensbe-schouwelijke vorming te kunnen geven. Saskia vertelt over haar leven met muziek en de betekenis van polyfonie daarin.

In de Middeleeuwen danste men in en rond de kerk – ook al mocht dat niet van hogerhand. De dans was symbool voor de hemelse heerlijkheid en tegelijk tekenend voor het vieren van gemeenschap tussen aardse mensen. Kerkgangers zijn inmiddels minder spontaan geworden, verlegener. Maar waar wél in de kerk gedanst wordt, is dat een intense, meditatieve of blije gebeurtenis. Een pleidooi: ‘Haal de kerkbanken eruit!’

In de zestiende eeuw werden in het Arnhemse St.-Agneskloos-ter de Arnhemse mystieke preken geschreven. Deze preken verbinden de mystieke vereniging met God met de viering van de liturgie. In de ‘kerkwijdingspreek’ staat hoe de ruimte van de kerk en de liturgie die daar plaatsvindt, hand in hand gaan met wat er in de innerlijke ruimte van de mens gebeurt – in de tempel van de ziel.

Vanaf maart 2020 hebben kerkgemeenschappen veel ervaring opgedaan met online liturgie vieren. Veel gemeenten, parochies en kloosters zijn begonnen met het registreren van kerkdiensten zonder publiek. Kerkdiensten worden vooraf opgenomen of live gestreamd. Het kleinst mogelijke aantal mensen dat nodig is om een viering te doen is bij elkaar in de kerkruimte en daarnaast is iedereen welkom om via de camera bij de liturgie aan te sluiten. Ook wanneer de liturgische actanten doen wat ze altijd doen, brengt een feestelijke intochtsprocessie vooral lege banken in beeld.

Toen vanaf maart vorig jaar de kerken vanwege de eerste coronalockdown gesloten werden voor bezoekers aan de eredienst, stonden veel pastores voor de vraag: wat nu? De oplossing werd vrijwel meteen gezocht in de digitale wereld. Hoewel er talloze digitale mogelijkheden zijn, kwam toch snel de nadruk te liggen op het streamen van de zondagse vieringen. Die werden hiermee een soort prototype van lockdownliturgie. En ze zijn gebleven, ook toen de kerken weer opengingen. Is vieren online én in de kerk nu het ‘nieuwe normaal’?

Gedurende de corona-pandemie was er soms kritiek te horen op de kerken: zij kregen in belangrijke mate vrijstelling van de strenge maatregelen en waren daarom in staat om bijeen te blijven komen. Er waren verschillen te zien in de manier waarop kerkgemeenschappen met deze vrijheid omgingen. Veel kerken hielden zich aan het advies van dertig personen per dienst, op andere plaatsen werd alleen nog maar online gevierd. Enkele gemeenschappen trokken zich van de adviezen weinig aan en kwamen met honderden bij elkaar. Hoe gingen de kerken de afgelopen eeuwen om met epidemieën, en is er iets veranderd?

Vanaf maart 2020 kwamen de (wijk)gemeenten en parochies in Nederland terecht in een nieuwe werkelijkheid, waarmee de meesten geen ervaring hadden: online kerk zijn. Kerken die al voor de coronacrisis hiermee vertrouwd waren, hadden vaak een geoefend team klaarstaan om de registratie van de vieringen soms op een zodanige manier vorm te geven dat het leek op een echte televisiedienst.

De Amerikaan Henry Clay Frick ontwikkelt zich begin vorige eeuw van boerenzoon tot steenrijke industrieel en kunstverzamelaar. Hij koopt werk van Vermeer en van Bellini tot Chinees porselein. Hij laat een prachtig huis in New York bouwen als onderkomen voor zijn kunstverzameling. Als hij in 1919 overlijdt zegt zijn testament dat – na de dood van zijn vrouw – iedereen mag komen kijken, maar er mag niets worden veranderd aan de opstelling van zijn kunst. Sterker: geen één kunstwerk mag het huis ooit verlaten. Dus De soldaat en het lachende meisje van Vermeer hangt voor eeuwig hoog boven de houten lambrisering. Zodat je het net niet goed kunt zien.