Kruis en Munt – hoofdstuk 7
In hun boek ‘Kruis en munt – de raakvlakken van economie en theologie’ wijden Bovenberg en Van Geest het zevende hoofdstuk aan leiderschap. Wat zij aanduiden als de sleutel tot integratie van waarden in de economie. Belangrijk om hierbij meteen op te merken dat ‘economie’ door de auteurs niet in de ‘technische’ zin wordt verstaan (productie/consumptie/sparen/investeren) maar als de wetenschap van het goed samenwerken. Door samenwerken kan verschil tussen mensen tot een voordeel voor iedereen worden gemaakt. Zolang ieder bijdraagt aan het geheel en er geen misbruik wordt gemaakt van de groep. Delen wordt daarmee vermenigvuldigen en 1 + 1 kan zo meer dan 2 opleveren.
Belichamen en borgen van waarden
Leiderschap is voor de auteurs een cruciale factor in het bereiken van het voordeel van samenwerking. Leiderschap gaat over het belichamen en borgen van de waarden die nodig zijn om virtueuze cirkels in de samenwerking te bereiken. Ook vicieuze cirkels van wantrouwen en egoïsme. Door in (voorbeeld)gedrag kwetsbaarheid te tonen kan een leider anderen vertrouwen geven – ondanks ieders eigen beperkingen en onzekerheid. Dit vertrouwen biedt een basis voor creativiteit en verbeelding, waardoor de vruchten van de samenwerking tot wasdom kunnen komen. Leiderschap moet ook een buffer bieden voor tegenslagen als anderen in de samenwerking een misstap begaan. Door enerzijds geduld en vergeving, maar ook door te corrigeren en duidelijk te maken wat wel de bedoeling is. Door het voor-leven van commitment, kwetsbaarheid en vertrouwen, kan leiderschap de samenwerking beschermen en tot grotere hoogten brengen.
Wat is leiderschap?
Een eerste observatie is dat voor Bovenberg en Van Geest ‘leiderschap’ niet is beperkt tot een enkel persoon. Ook niet samenvalt met ‘macht’. Leiderschap kan gedeeld zijn en gaat om het belichamen en borgen van waarden die dienstbaar zijn aan de samenwerking. Een deelbaar, dienend en kwetsbaar leiderschap aldus.
Ten tweede, dit leiderschap heeft een gerichtheid op de minder sterke deelnemers aan de samenwerking – vanuit de logica dat de keten zo sterk is als de zwakste schakel. Deze ‘optie voor de zwakkeren’ staat in contrast met de associatie van leiderschap met macht, kracht en succes – zoals de (formele) leiders van sommige landen en bedrijven soms uitstralen.
Een derde observatie is dat het leiderschap sterk toekomstgericht i. De borging en bevordering van de waarden-volle samenwerking is er op gericht de ‘koek’ voor iedereen groter te maken – ook als dit geduld en vergeving van misstappen vraagt.
Dienend, kwestbaar en hoopvol
Wat opvalt is dat het leiderschap wat Bovenberg en Van Geest voorstaan sterk doet denken aan het sterk vanuit een levensbeschouwelijk perspectief gedreven leiderschap van mensen als Martin Luther King of Mahatma Gandhi of personen die aan het begin van een religieuze traditie stonden (Jezus van Nazaret, Boeddha Gautama). Een dienend, kwetsbaar, op de ‘zwakkeren’ gericht, vergevingsgezind en hoopvol leiderschap dat niet voor ‘wereldse’ macht kiest, maar voor het bevorderen van waarden gericht op een betere toekomst. Tegelijkertijd is de ‘logica’ van dit leiderschap op een krachtige wijze economisch doordacht en vanuit gedragswetenschappen gesteund. Mensen zijn geneigd tot samenwerking binnen de juiste context (‘conditional cooperators’), en hebben vertrouwen (veiligheid) nodig voordat ze tot ‘hogere’ regionen van hun zelfrealisatie kunnen komen (ontwikkelingspsychologie).
Toenadering tussen economie en theologie
Het leiderschap dat Bovenberg en Van Geest uitwerken in een boek waarin toenadering wordt gezocht tussen economie en theologie kan daarmee tegelijkertijd functioneel en betekenisvol zijn – en in een tijd waarin we opkrabbelen uit een periode vol onzekerheid en angst, een inspirerend en waardenvol perspectief bieden voor een ieder die bij wil dragen aan het versterken van samenwerking, gericht op het goede voor iedereen.
Dr. Aloys Wijngaards is thans werkzaam bij De Nederlandsche Bank als secretaris van de vennootschap en zal later dit jaar bij DNB aan de slag gaan als afdelingshoofd toezicht governance, gedrag en cultuur. Hij studeerde religiewetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen en promoveerde aldaar in 2012 op een proefschrift over de verbinding tussen publieke theologie en de economische wetenschap.
n.a.v. Kruis en Munt / Lans Bovenberg en Paul van Geest / als paperback en e-book
