Menu

None

Speech Dirk van Keulen

Presentatie A.A. van Ruler, Verzameld Werk, Deel 7B

Verzameld werk A.A. van Ruler

Jacobikerk Utrecht, 9 september 2026

Dames en heren,

in het bijzonder jullie studenten, dank dat we hier vanavond bij jullie te gast kunnen zijn.

In het dagblad Trouw staat op dit moment op zaterdag een grote kruiswoordpuzzel in de krant. Het is een gevarieerde puzzel: gewone kruiswoorden, uitdrukkingen, cryptogram-achtige omschrijvingen, namen, enzovoorts. Ik maak die puzzel vaak samen met mijn vrouw. Een paar weken geleden, zaterdag 8 augustus, luidde de omschrijving van 38 horizontaal: ‘invloedrijke hervormde theoloog (1908-[19]70) (anagram: Ravel, run; 3, 5 [d.w.z. drie letters, 5 letters])’. Ik hoefde er niet lang over te denken en vulde onmiddellijk in: Van Ruler.

Misschien dat jullie – studenten – er langer voor nodig hadden gehad om het juiste antwoord in te vullen. Want kennen jullie de naam Van Ruler nog? Lees je weleens iets van hem? Laat ik daarom Van Ruler eerst heel kort bij jullie introduceren.

Hij werd geboren in 1908 en overleed in 1970 – hij is dus niet heel oud geworden: 62 jaar. De omschrijving van de Trouw-puzzel is wel treffend: hij was een hervormd theoloog. En ja, hij was invloedrijk. Zijn naam wordt heel vaak in één adem genoemd met twee andere hervormde theologen: Miskotte en Noordmans. Zij gelden als de ‘grote drie’ van de Hervormde Kerk in de twintigste eeuw. ‘Grote drie’ wil niet zeggen, dat ze het altijd goed met elkaar konden vinden. Miskotte en Van Ruler stonden vaak lijnrecht tegenover elkaar. Dat was een kwestie van tegenstrijdige theologische ideeën én van botsende karakters. Noordmans stond er tussenin: zowel Miskotte als Van Ruler klaagde in brieven aan Noordmans over de ander.

Behalve invloedrijk waren deze ‘grote drie’ ook origineel. Dat geldt zeker voor Van Ruler. Hij hield van voetbal. Als ik zijn trainer op het voetbalveld was geweest, had ik hem in de aanval laten spelen. Nee, niet als spits – daar was hij veel te beweeglijk voor. Daarmee doel ik op een kenmerk van zijn manier van theologie bedrijven. Hij kan aan het begin van een artikel het thema formuleren en dan zeggen: daar gaan we in twaalf punten iets over zeggen. En al lezend denk ik vaak: wat heeft dit punt nu met het vorige te maken? Van Rulers manier van theologiseren heeft iets associatiefs, iets springerigs. Met te beweeglijk bedoel ik ook, dat Van Ruler niet in een hokje past. Af en toe zie ik dat in artikelen wel gebeuren – dat er een poging wordt gedaan hem wel in een hokje te persen. Meestal gebeurt dat om hem te claimen voor de eigen club. Maar altijd denk ik dan: ik kan zo een paar teksten noemen, die Van Ruler onmiddellijk uit jouw hokje laten springen.

Ik zou Van Ruler afwisselend opstellen als rechtsbuiten of linksbuiten. Want hij was tweebenig. Hij was creatief. En hij had scorend vermogen. Met dat scorend vermogen doel ik op zijn taalgebruik. In korte zinnetjes kon hij heel beeldend raak en treffend formuleren.

Met rechtsbuiten of linksbuiten doel ik op zijn ideeën. Daar kan ik nu alleen maar héél kort iets over zeggen. Van Ruler staat haaks op de hoofdstroom van de Nederlandse theologie van de twintigste eeuw. In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog profileerde hij zich als aanhanger van Karl Barth – de grote Zwitserse theoloog, die nu geldt als de kerkvader van de twintigste eeuw. In die tijd voor de Tweede Wereldoorlog was Barth in Nederland niet bijzonder populair. Ja, hij werd wel gelezen. Hij werd ook wel uitgenodigd voor lezingen. Maar velen waren kritisch, zeker de gereformeerden – die moesten helemaal niks van Barth hebben. Van Ruler was toen een uitgesproken aanhanger van Barth. Na de Tweede Wereldoorlog werd Barth in Nederland populair. Miskotte – één van drie ‘Grote drie’ was zijn grote pleitbezorger. En dankzij Berkouwer gingen ook de gereformeerden waardering voor Barth krijgen. Maar Van Ruler keerde zich toen van Barth af. Hij kreeg grote bezwaren tegen Barths theologie (kort samengevat vinden we ze in een tekst in Deel 7B van het Verzameld Werk). Kenmerkend voor Van Ruler is daarom: wanneer velen zeiden, ‘we moeten naar rechts’, zei Van Ruler, ‘nee, we moeten naar links’; en zeiden velen, ‘we moeten naar links’, dan zei Van Ruler, ‘nee, nee, zeker niet, we moeten naar rechts’.

Dat vind je terug in allerlei kernideeën van zijn theologie. Ik noem er twee. Je kunt Van Ruler een theoloog van de schepping noemen. Hij had een hele grote waardering voor het aardse leven. Dat maakt dat ideeën van Van Ruler tegenwoordig een belangrijke stem vormen binnen eco-theologie. Niet voor niks is een reeks artikelen van hem over de schepping en het aardse leven in het Engels vertaald en als boek gepubliceerd. Daaraan zie je – om zo te zeggen – dat Van Ruler heel goed kon spelen als linksbuiten.

Maar je kon hem ook opstellen als rechtsbuiten. Dan doel ik op zijn voorliefde voor de theocratie.  Kort na de Tweede Wereldoorlog publiceerde hij er een boek over – honderden pagina’s dik. In andere teksten probeerde hij zijn ideeën over de theocratie te concretiseren. Zo liet hij in een tweehonderd pagina’s lang betoog blijken voorstander van de doodstraf te zijn. Berucht is ook zijn pleidooi voor het houden van koloniën. Hij schreef ook in kritische, zelfs afwijzende zin over democratie. En hij was de ideoloog van een kleine theocratisch gezinde politieke partij (de Protestantse Unie), die er nooit in is geslaagd een zetel in de Tweede Kamer te bemachtigen. Wat betreft de democratie zijn zijn ideeën in de loop der jaren wel veranderd. Maar zijn verlangen naar theocratie is gebleven. Dat vind ik een heel problematisch deel van zijn theologie. Want leert de geschiedenis ons niet, dat theocratie altijd ontaardt in bloedvergieten.

Van Ruler heeft heel veel geschreven. Vaak denk ik: de man moet zijn leven lang een workaholic zijn geweest. De afgelopen twintig jaar heb ik gewerkt aan de uitgave van zijn Verzameld Werk. Vandaag presenteren we Deel 7B. Aan die B hoor je dat het meer dan zeven banden zijn. Het zijn er nu twaalf: 1, 2, 3, 4A, 4B, 5A-B-C, 6A-B, 7A-B. En het Verzameld Werk is nog niet klaar: 8A-B en 9 moeten nog volgen.

In Deel 7B zijn Van Rulers teksten verzameld over het werk van anderen. Daar heeft hij heel veel over geschreven. Deel 7B telt maar liefst duizend pagina’s. Twee namen springen er gelijk uit.

De ene is Karl Barth. Daar heeft hij veel over geschreven. In teksten uit zijn studententijd laat hij blijken barthiaan te zijn. In latere teksten zien we dat hij afstand heeft genomen van de theologie van Barth – al blijft hij tegelijkertijd groot respect voor Barth houden. Wanneer Barth is overleden schrijft hij dat Barth voor hem het grote bergmassief was waar hij tegenop keek. En zou hij moeten kiezen tussen de vernieuwingstheologie van de jaren zestig of de theologie van Barth, dan zou hij voor Barth kiezen. Want die vernieuwingstheologie vond hij niet veel meer dan luchtig schuim op het strand.

De andere naam die eruit springt is Abraham Kuyper. Ook daar heeft Van Ruler veel over geschreven. Zijn eerste boek was een hele kritische, om niet te zeggen agressieve afrekening met Kuypers ideeën over de gemene gratie. Al had hij later meer waardering voor Kuyper – het ‘genie Kuyper’ zegt hij zelfs. George Harinck zal er straks meer over zeggen.

Naast Barth en Kuyper vinden we vele andere namen. Namen uit het verleden. Soms een ver verleden. Bijvoorbeeld in colleges kerkgeschiedenis die hij heeft gegeven: Jan van Ruusbroec, Hermannus Muntinghe, Jodocus Heringa, Johannes Clarisse, Petrus Hofstede de Groot – voor velen van jullie vast onbekende namen. Fred van Lieburg zal straks meer zeggen over Van Ruler als kerkhistoricus.

Maar we vinden in Deel 7B ook vele teksten over tijdgenoten, bijvoorbeeld Rudolf Bultmann, Teilhard de Chardin, Martin Buber, Dietrich Bonhoeffer, Dorothee Sölle en Harry Kuitert.

Een bijzonder onderdeel vormen wat mij betreft ook Van Rulers vele recensies van boeken. Het grootste deel daarvan is uitgesproken voor de AVRO-radio. Ik noem het een bijzonder onderdeel omdat die recensies nooit op papier waren uitgegeven en daardoor buiten beeld waren geraakt. Ze zijn in Deel 7B aan de vergetelheid ontrukt. In vijf minuten – want meer tijd kreeg hij niet – kon Van Ruler voor de radio heel treffend de inhoud van een boek samenvatten om vervolgens te vertellen wat hij van het boek vond.

Aan het slot van het boek vinden jullie ten slotte een paar gesprekken en interviews. Maar daar kan ik met het oog op de tijd niks meer over zeggen.

Ik hoop – en dat zeg ik vooral tegen jullie, studenten – dat jullie Van Ruler zullen gaan lezen. De beweeglijke, creatieve, veel scorende linksbuiten en rechtsbuiten van het Nederlands theologenelftal van de twintigste eeuw. En ik hoop dat jullie na vanavond die opgave van de kruiswoordpuzzel in Trouw ook gemakkelijk kunnen invullen.

Dank voor jullie aandacht!

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken