None

Jezus in de roman – antwoord van een roman op de vraag ‘Wie is Jezus?’

Reactie bij de presentatie van Verzameld Werk 7B van Van Ruler

Jacobikerk Utrecht, 9 september 2026

‘De kerk heeft in haar dogma een grootse en veelvoudige poging ondernomen, om antwoord te geven op de vraag, wie Jezus is. En Kazantakis doet hetzelfde in de vorm van een roman. Beide keren heeft men het gevoel dat je er nooit helemaal mee in het reine komt. Er blijft een rest. Er blijft mysterie. Persoonlijk houd ik het ervoor dat de strakke formules van het dogma adequater zijn dan de psychologie van de roman.’ (Van Ruler, Verzameld werk 7B, p. 778-779)

Aldus Van Ruler in een boekbespreking van de roman De laatste verzoeking van Christus, geschreven door de Griekse schrijver Nikos Kazantakis. Deze boekbespreking werd uitgezonden voor de AVRO-radio op 13 november 1962. En opgenomen in het Verzameld Werk dat vandaag gepresenteerd wordt.

Hoewel de boekbespreking slechts twee pagina’s beslaan in dit omvangrijke Verzameld Werk, zijn het juist deze twee die bij lezen bleven haken. Met pijn en moeite heb ik een bijkans laatste exemplaar van Kazantakis’ roman op de kop kunnen tikken. En ik begrijp de fascinatie van Van Ruler voor dit boek. Het is woest, mysterieus en meeslepend. Het is dicht op de huid van Jezus. De woorden, zijn dromen en gedachten grijpen je bij de kladden.

Het heeft op Van Ruler grote indruk gemaakt. Zodanig dat hij zich afvraagt of het dogma en de roman samen optrekken in het beantwoorden van de vraag: wie is Jezus? Waarbij hij benadrukt dat er altijd een rest blijft. Zowel in de roman als in het dogma. Uiteindelijk trekt hij de conclusie: ‘Persoonlijk houd ik het ervoor dat de strakke formules van het dogma adequater zijn dan de psychologie van de roman.’ (p. 779)

Ik waag het er op die conclusie, ook al is het een persoonlijke, nog eens tegen het licht te houden. Zijn de strakke formules van het dogma adequater dan de psychologie van de roman, in het antwoord op de vraag: wie is Jezus?

Een hedendaagse roman waarin Jezus een cruciale rol speelt, is het boek van de Ierse schrijver Sally Rooney, Beautiful world, where are you. In het Nederlands vertaald als Prachtige wereld, waar ben je. De titel verwijst naar de eerste regel van Friedrich Schillers gedicht Die Götter Griechenlands, ‘Schöne Welt, wo bist du? Kehre wieder…’

De schrijfstijl van Sally Rooney is niet te vergelijken met de stijl van Kazantakis. De laatste schrijft direct over Jezus, in een uitgebreide stijl, zintuigelijk, dicht op de huid. Rooney schrijft meer onderkoeld, en alleen via anderen over Jezus. Haar stijl is meer abstract, beschouwend. Tegelijk ook zintuigelijk, maar op een andere manier.

Ik realiseer mij terdege dat ik een onbedwingbare neiging heb om romans theologisch te lezen. Zo ben ik van mening dat het hart van de roman wordt gevormd door een bezoek aan de heilige mis, door Simon en Eileen. De lezing is uit het Evangelie, over de zalving van Jezus door een vrouw. Een uitzinnig verhaal, noemt Eileen het later. Terwijl de liturgie van de eucharistie wordt gevolgd, ziet Eileen de gelovige Simon knielen, prevelen. En ze wordt een beetje bang van hem als hij dingen zegt als ‘Heer, ik heb gezondigd’. Ondertussen zingt het koor ‘I have heard you calling in the night’. De priester zegent brood en wijn, en nodigt de aanwezigen uit elkaar de vrede van Christus te wensen.

Het boek bestaat voor een groot deel uit brieven die twee vriendinnen, Eileen en Alice, aan elkaar schrijven. Dertigers zijn het, die het leven leven van vele dertigers. Gesneuvelde ambities, geslaagde ambities die niet brengen wat je hoopt. Een diepe ervaring van eenzaamheid, ondanks vriendschappen. Een voortdurend gevoel van tekortschieten, schuldig zijn naar elkaar, niet zijn wie je wilt zijn. Een verwarrend verlangen naar een monogame relatie en tegelijk vinden dat een open relatie mogelijk moet zijn.

En de sterke overtuiging, of is het de vrees, dat het leven volstrekt zinloos is. Je leeft, laat iets na, of niet, en verdwijnt. Een terugkerend thema is het gebrek aan de schoonheid. Maar ook omstandigheden van onderdrukking en uitbuiting waar veel mensen in leven. En dat bemiddelde mensen, waar zij zichzelf onder scharen, weigeren om die situaties te verbeteren.

‘Ik wil anders leven.’ Schrijft Eileen aan Alice. ‘of als het nodig is sterven opdat andere mensen in de toekomst anders kunnen leven. Maar op internet kom ik weinig stervenswaardige ideeën tegen.’ (p. 78)

Zomaar even een schets van de dertigers die Sally Rooney met elkaar in gesprek brengt. Slimme, geëngageerde vrouwen, die worstelen met de vraag hoe te leven en geplaagd worden door een vreemde mengeling van onmacht en hartstocht.

En dan ontmoeten ze Jezus. De een, Eileen, via de mis waar haar vriend Simon naar toe gaat. De ander, Alice, door een Bijbeltje dat ze kreeg, toen ze na een inzinking tijdelijk werd opgenomen in een psychiatrische kliniek. Het leidende verhaal is dat van de zondares die de voeten van Jezus zalft en afdroogt met haar haren. Jezus zegt haar vergeving en vrede aan.

Dan ontspint zich een briefwisseling tussen de vriendinnen over vergeving. En of het zo makkelijk zou zijn. Je weent, je knielt, en God vergeeft. ‘Maar misschien is het helemaal niet zo makkelijk’, schrijft Alice dan. ‘- misschien is oprecht huilen en door het stof gaan wel het moeilijkste wat een mens kan leren. Ik weet zeker dat ik het niet zou kunnen. Ik voel die weerstand, die klein harde kern in me, waardoor ik me niet voor God ter aarde zou kunnen werpen, vrees ik, zelfs al zou ik in hem geloven.’ (p. 138)

Niet veel later schrijft diezelfde Alice dat ze na een intensieve werkdag een lege kerk inloopt. Ze zit daar in stilte, ze huilt. En schrijft: ‘ik ben gefascineerd en ontroerd door de ‘persoonlijkheid’ van Jezus, op een vrij sentimentele, misschien zelfs melodramatische manier. Alles aan zijn leven roert me. Aan de ene kant voel ik een soort persoonlijke aantrekkingskracht. (…) Aan de andere kant stemt hij me nederig en maakt hij indruk op me. Hij lijkt een soort morele schoonheid te belichamen en mijn bewondering voor die schoonheid brengt mij er zelfs toe te zeggen dat ik ‘van hem hou’, al besef ik maar al te goed hoe belachelijk dat klinkt. En hoewel ik niet letterlijk ‘geloof’ dat Jezus na zijn dood is opgestaan moet ik toch zeggen dat een paar van de ontroerendste scènes in het Nieuwe Testament, die ik het vaakst herlees, zich na die wederopstanding afspelen. (…) als ik over zijn leven en dood nadenk voel ik een sterke sympathie. Meer niet.’

‘Maar’ schrijft Alice dan verder, ‘daardoor raak ik niet vervuld van spirituele vrede, integendeel: mijn eigen bestaan komt me naast zijn voorbeeld eerder onbeduidend en oppervlakkig over. In het openbaar heb ik het altijd over ethiek, de zorg voor de medemens en de waarde van de gemeenschap, maar in mijn echte leven neem ik niet de zorg voor anderen op me, alleen voor mezelf.’ (p. 183, 184)

In een andere brief schrijft Alice, die een gevierd romancier is, over het verlangen dat grote romans oproepen. Ze wekken empathie, ik ga er dingen door verlangen. Ze wenst geluk voor de hoofdpersoon, bevrijding voor de gevangene, dat het goed komt tussen twee geliefden. Waar het om gaat, schrijft ze dan, is dat ik me betrokken voel, dat ik niet meer belangeloos ben.

Een bijzonder interessante uitspraak voor een dertiger die het leven ervaart als zinloos en betekenisloos. Blijkbaar gebeurt er voor haar in de roman iets waardoor ze zich betrokken voelt. En dan zet ze een volgende denkstap, en probeert ze haar emotionele betrokkenheid als volgt te verklaren: “God heeft ons gemaakt zoals we zijn, als gecompliceerde wezens met verlangens en impulsen, en het vermogen ons te hechten aan en ons in te leven in fictieve personages (…) wat ons in staat stelt de diepe complexiteit van het menselijk tekort te begrijpen en daarmee ook die van Gods liefde voor ons. Ik zou nog verder kunnen gaan: in zijn leven en sterven heeft Jezus de noodzaak van belangeloze naastenliefde laten zien. Dus als we van fictieve personages houden terwijl we weten dat ze onze liefde nooit kunnen beantwoorden, brengen we dan niet in het klein de belangeloze liefde in de praktijk waartoe Jezus ons oproept?” (p. 229)

Drie grote theologische thema’s komen langs in de roman. Vergeving, liefde voor Jezus, door God geliefd zijn. Hier door heen loopt de overtuiging en ervaring van het menselijk tekort. Maar allemaal geven ze op een bepaalde manier antwoord op de vraag: wie is Jezus?

Aan de ene kant het besef dat er in de ontmoeting met Jezus, in fictie, in liturgie, in de Bijbel, een dialoog ontstaat waardoor je jezelf leert kennen. Het interessante is dat de vriendinnen hier vertrouwd mee zijn; met de ervaring van schuld, tekort, vijandschap naar de een of ander. Er is een innerlijke stem die hen vraagt hun verantwoordelijkheid te nemen naar elkaar en de hele mensheid, met name de onderdrukten en armen. En een stem die hen eraan herinnert hoezeer ze hierin falen. Hun zonden en gebreken kunnen ze haarscherp aanwijzen.

De houding van knielen en buigen roept veel op bij Eileen en Alice. Er gaat iets uit van Jezus, waardoor ze aanvoelen: als ik mij voor Hem openstel, moet ik mij ook voor Hem buigen. Ze spiegelen zich aan de vrouw uit het verhaal, die de voeten van Jezus zalft. Maar beiden aarzelen of zij die beweging mee kunnen maken en de weerstand daartegen kunnen overwinnen.

Fascinerend genoeg schrijft Alice later dat ze zich realiseert: ik houd van Jezus. Hij raakt iets aan in haar, en brengt haar tot grote sympathie voor hem. Maar niet tot spirituele vrede. Integendeel. Ze voelt zich schamel afsteken bij Jezus. Hij belichaamt een morele schoonheid, die haar opnieuw doet beseffen hoe anders haar leven en haar gerichtheid is. Dat zijn niet zomaar woorden, maar een diepe ervaring van haar tekort en haar onvermogen, en schuld ten opzichte van Jezus en haar naasten.

Vervolgens helpt het leven en sterven van Jezus haar, om iets te verstaan van wat liefde is. Belangeloze liefde. Zij herkent die in Jezus. Liefde die God geeft, in de complexiteit van het menselijk tekort.

Resumerend, wie is Jezus, volgens deze roman?

De mens die in zijn leven, sterven en verrijzenis de noodzaak van belangeloze naastenliefde heeft getoond. Goddelijke liefde, die gebeurt midden in het menselijk tekort.

Hij is iemand om van te houden. Door wie je jezelf leert kennen, maar ook God leert kennen.

En die je uitnodigt om iets van die belangeloze liefde ook zelf in de praktijk te brengen.

Terug naar van Ruler.

Zijn de strakke formules van het dogma adequater, of de psychologie van de roman, als het gaat om een antwoord op de vraag: wie is Jezus?

Persoonlijk zou ik ze niet tegen elkaar uit willen spelen, het dogma en de roman. Ze hebben elkaar nodig. Misschien zelfs zo, dat ze niet zonder elkaar kunnen. De strakke lijnen van het dogma helpen ons onze gedachten te vormen over Jezus, vanuit de Schriften en de traditie. De psychologie van de fictie helpt ons om ons daartoe te verhouden. Meer nog, om er deel van te worden.

In zekere zin zou je kunnen zeggen dat de roman met het dogma in gesprek gaat, zoals het dogma ook met de roman, en andere vormen van kunst en cultuur in gesprek gaat. De vraag: Wie is Jezus? zal nooit ophouden gesteld te worden, zolang er mensen zijn. En de roman nodigt uit om dat te doen. Om het dogma te verkennen, je eigen te maken, er iets nieuws tegenover te zetten, of er vooral een goed verhaal bij te vertellen.

Met haar roman stelt Sally Rooney de vraag naar Jezus, vanuit het perspectief van dertigers in een wereldstad. Ze vraagt de lezer opnieuw na te denken over zonde en vergeving. En dat in een cultuur waar mensen elkaar moreel de maat nemen, maar tegelijkertijd misschien wel net als Alice onder ogen moeten zien hoe moeilijk ze het zelf vinden om echt iets voor de ander over te hebben. Wat betekent de belangeloze liefde van Jezus in deze cultuur? Voor mij persoonlijk, voor wie op je pad komen, voor het lot van de mensheid.

Voorlopig houd ik het ervoor dat de roman het dogma nodig heeft, zoals het dogma de roman nodig heeft als het gaat om de vraag naar Jezus.

Dank u wel.