Ongeloof en geloof in de 19e eeuw
Extra bij Deel 2, hoofdstuk 8, nieuwe paragraaf.
De 19e eeuw was niet alleen de eeuw van de romantiek. Het was ook de eeuw van nieuwe technische ontwikkelingen en industrialisatie. En het was de eeuw van de Bijbelkritiek en van de zoektocht naar de historische Jezus: Jezus zoals hij werkelijk was geweest, ontdaan van latere mythologische lagen. Velen hoopten door het onderzoek naar de historische Jezus verlost te worden van een al te metafysische en saaie kerkelijke Jezus. Als men nou maar die historische man uit Galilea kon terugvinden, dan had men iemand om te volgen, dan had men een nieuwe basis voor een fris en praktisch geloof.
Al in de 18e eeuw had de Duitser Hermann Reimarus zich Jezus voorgesteld als een gewone man met messiaanse illusies, een soort Joods revolutionair die eropuit was een nieuw messiaans koninkrijk te stichten. Toen de Romeinen dat in de gaten kregen, rekenden ze koudweg met hem af en werd hij als opstandeling aan het kruis genageld. Andere Duitse theologen zouden in dit spoor verdergaan: David Friedrich Strauss schreef in 1835 zijn Das Leben Jesu waarin hij een reconstructie van Jezus’ leven bood, zonder ‘mythologische elementen’ zoals wonderen die door zijn volgelingen waren bedacht. William Wrede publiceerde in 1901 zijn Das Messiasgeheimnis in den Evangelien en nog anderen zagen Jezus als een mens, niet als de ‘Zoon van God’ die allerlei wonderen zou hebben bewerkt. De Franse filosoof en oriëntalist Ernest Renan had zijn Vie de Jésus (‘Leven van Jezus’) gepubliceerd in 1863. Renan stond in de traditie van de Romantiek, die een reactie was op het rationalisme. In die ‘romantische’ benadering van Jezus had men vooral aandacht voor de religieuze gevoelens van Jezus, zijn innerlijk leven (Renan wil Jezus psychologisch verklaren) en zijn messiaans bewustzijn. Men kwam uit bij een tijdloze en universele boodschap van Jezus, bij een broederschap van alle mensen waarbij Jezus nog slechts een voorbeeld was dat tot navolging strekte. Over de opstanding herhaalt Renan de woorden die lang geleden de heidense criticus van het christendom Kelsos schreef over de opstanding:
Laten we zeggen dat de sterke verbeelding van Maria van Magdala een kapitale rol heeft gespeeld in deze aangelegenheid. Goddelijke macht van de liefde! Heilige ogenblikken waarin de passie van iemand die hallucineerde de wereld een opgestane God heeft gegeven!1
Al deze publicaties zorgden voor het ontstaan van de theologische richting van het ‘modernisme’. De vertegenwoordigers ervan wilden het christelijk geloof redden door de ondertussen als ongeloofwaardig beschouwde wonderverhalen uit het evangelie weg te laten.2 Omdat de opstanding van Jezus voor de modernisten ook ongeloofwaardig was, predikten zij dat die niet had plaatsgegrepen. Dat werd niet alleen van de kansel gepreekt, ook in stichtelijke modernistisch-christelijke romans kwam dit aan bod. In een roman van A.W. van Campen, ‘Een paar ijveraars voor de leer’ geeft de komst van een vrijzinnige predikant – en zijn preek waarin hij de lichamelijke opstanding van Jezus ontkent – aanleiding tot een hevige strijd in het dorp.3
Ook Charles Darwin (1809-1882) moet hier genoemd worden. Na een poging ondernomen te hebben om geneeskunde te studeren, begaf Darwin zich naar Cambridge om daar een opleiding te volgen tot anglicaans geestelijke. Hij was een overtuigd christen, een theïst: hij geloofde dat God de schepper was van hemel en aarde en ook naar believen tussenbeide kon komen in zijn schepping. Darwin evolueerde naar deïsme, en stelde steeds meer vragen bij de historische betrouwbaarheid van de Bijbel. Darwin kreeg het daarnaast steeds moeilijker met een aantal christelijke leerstellingen die hij in Cambridge had geleerd. In zijn autobiografie schrijft hij: ‘ik kan in feite nauwelijks begrijpen dat iemand zou wensen dat het christendom de waarheid vertelde, want zo ja, dan laat de onverbloemde taal van de Bijbeltekst zien dat mensen die niet geloven, onder wie mijn vader, mijn broer en bijna al mijn vrienden, eeuwigdurend gestraft zullen worden. En dit is een weerzinwekkende doctrine.’4 De laatste twintig jaar van Darwins leven noemde hij zich agnost.
Modernisten accepteerden Darwins bevindingen – voor het grootste deel. Alleen zagen zij wat Darwin aan louter ‘toeval’ weet, als de werking van God in de ontwikkeling van de soorten. De natuurwetten verbonden zij met Gods werking, evolutie was een door God geleid proces. Nu liet Darwin in de tweede editie van zijn Origin of Species ook de mogelijkheid open dat een bovennatuurlijke kracht werkzaam was geweest in de evolutie, maar dat was waarschijnlijk als reactie op kritiek op zijn eerste editie waarin die mogelijkheid niet geboden werd.
Maar hoe zat het met ‘eeuwig leven’ als de mens net zoals dieren was geëvolueerd? Stierf de mens dan zoals andere schepselen, zonder uitzicht op een leven hierna? Al leek het daar in eerste instantie wel op (had de mens als zoogdier wel een ziel?), toch was dat niet het geval, betoogden modernisten. God had de mens een andere bestemming toegedacht dan dieren. Gods ‘hoogste schepping’ had een speciale toekomst, volgens de liberale Nederlandse bestuurder Hendrik van Loghem:
De oneindige wijsheid kan onmogelijk de hoogste scheppingen, welke de opklimmende reeks der wezens heeft opgeleverd, tot vernietiging gedoemd hebben. […] De vernietiging van zoodanige individualiteit zou een terugtred der natuur zijn. Een terugtred, die zeker geheel in strijd is met de reeks van steeds opklimmende ontwikkelingen, welke het wezen der theorie van Darwin uitmaakt.5
Dat de ziel van de mens na de dood niet naar de hemel zou gaan, was voor de meeste christenen in de 19e eeuw te beangstigend. Maar modernistische predikanten konden de gelovigen geruststellen: al hadden planten en dieren geen ziel, de mens had die beslist wel en was dus onsterfelijk!
Darwin hoort thuis in het ‘Victoriaanse tijdperk’. In de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk en het Britse Rijk was het Victoriaanse tijdperk de regeerperiode van koningin Victoria, van 20 juni 1837 tot haar dood op 22 januari 1901. In die periode werd onder victoriaanse geestelijken de hel een obsessie. Met name onder de elite verwierp men de traditionele leer hierover. De Engelse auteur Leslie Stephen (1832-1904), vader van Virginia Woolf, was een gewijde geestelijke van de Kerk van Engeland, die zijn geloof kwijtraakte. Hij had zich verdiept in de filosofieën van Hobbes, Locke, Berkeley, Hume en anderen, en Stephen schreef:
De gemiddelde don in Cambridge in mijn tijd was (zo dacht ik en denk ik) een verstandige en rechtschapen man die zowel rationeel als christelijk wilde zijn. Hij was rationeel genoeg om in te zien dat het oude orthodoxe standpunt onhoudbaar was. Hij geloofde niet in de hel of in ‘verbale inspiratie’ of de ‘aanwezigheid van Christus in de eucharistie’. Hij dacht dat de controversen over dat soort zaken onzinnig en uit de tijd waren en sprak daarover met onverschilligheid, zo niet met minachting. Maar hij dacht ook dat een bepaalde vorm van religieus geloof noodzakelijk of waardevol was en beschouwde zichzelf als een oprechte gelovige. Hij veronderstelde dat de oude dogma’s op de een of andere manier konden worden weggeredeneerd of ‘gerationaliseerd’ of ‘gespiritualiseerd’.6
Ook de bekende Lewis Carroll (1832-1898), auteur van ‘Alice in Wonderland’, was een trouwe Anglicaan, die toch een instinctieve afkeer had van de leer van eeuwige verdoemenis. Hij was geïnspireerd door bijbelse Schriftkritiek uit Duitsland, en verklaarde dat als de bijbel echt de leer van eeuwige straf leerde, hij de bijbel zou opgeven. Bij zijn dood liet hij een ongepubliceerd manuscript na: Eternal Punishment, waarin hij zijn argumenten tegen de hel opsomde. Caroll beschreef het probleem zo: “Ik geloof dat God volmaakt goed is. Toch lijk ik gedwongen om te geloven dat Hij Eeuwige Straf zal opleggen aan bepaalde menselijke wezens, in omstandigheden die dit, volgens de stem van mijn geweten, onrechtvaardig en dus onjuist zouden maken.”7 Moest men dan geloven dat God in staat was tot zondigen? Of konden wij mensen niet langer vertrouwen op ons geweten voor wat goed of slecht is? Caroll vond dat de goedheid van God voorop moest staan en dat wat de bijbel leerde over de hel buiten beschouwing kon gelaten, wat niet zo moeilijk was als men ook de leer van de letterlijke inspiratie verworpen had.8
Men vond ook dat de straf in verhouding moest staan tot de misdaad, en dat was niet het geval als men voor een zonde eeuwig zou branden in de hel. Toch vonden victorianen het idee van een hel belangrijk voor de maatschappij, al geloofden zij er zelf niet meer in. Dat zorgde voor een zekere dubbelzinnigheid: men achtte de hel nodig als morele sanctie.
George Spurgeon (1834-1892)
Intussen waren er ook nog steeds de traditionele predikers, die vasthielden aan het bestaan van de hel. Preken die men in de 17e en 18e eeuw hield over de vlammen van de hel, kon men ook in de 19e eeuw nog horen, zoals bij George Spurgeon. Spurgeon was best op de hoogte van de nieuwe gevoeligheid tegenover dergelijke preken, maar liet er zich niet door tegenhouden.
‘De prins der predikers,’ werd hij genoemd: George Spurgeon, Engels baptistenpredikant in het Engeland van de 19e eeuw, een tijdgenoot van de Amerikaanse opwekkingsprediker Finney. Spurgeon verstond de kunst zijn publiek te boeien, elke zondag luisterden enkele duizenden gelovigen naar hem in zijn kerk in Zuid-Londen. Zijn kerk zou destijds de grootste ter wereld zijn geweest. Hij sprak in pakkende beelden, waarvan hier een kort voorbeeld over het gevaar te zondigen, en hoe de gedachte aan de dood ons daar van af kan houden.
Als we onze zonde zien bij de lantaarn die de doodgraver gebruikt bij het delven van ons graf, zullen we misschien beter zien hoe hol de zonde eigenlijk is. We zullen de leegheid van alle ijdelheden in deze wereld inzien. Als we zouden zondigen met het oog op onze doodskist, zouden we veel minder zondigen.9
Veel van Spurgeons preken werden ook gedrukt uitgegeven, zodat wij er vandaag makkelijk kennis kunnen van nemen. Ze werden in verschillende talen vertaald, waaronder het Nederlands. In 1863 bezocht hij Nederland, waar hij vrijmoedig het Woord kon prediken; dat bezoek maakte hem ook in Nederland populair. Zijn werken worden nog steeds gelezen, vooral in kringen van bevindelijk gereformeerden. Spurgeon is niet oud geworden. Hij had een slechte gezondheid en verbleef daarom regelmatig in het warme zuiden van Frankrijk. Daar overleed hij op 57-jarige leeftijd.
De mens is onwillig om te denken aan de dood, in het bijzonder aan die van hemzelf. De lijkwade en het graf zijn zaken die hij continu buiten zijn gedachten probeert te houden. Als het kon zou hij voor altijd op deze aarde willen wonen. Ook al weet hij dat dit niet kan, desondanks probeert hij alles wat op de dood wijst te negeren.10
Zo vat Spurgeon zijn preek aan, getiteld Memento mori, ‘gedenk te sterven’. Dat was een spreuk die de mens al vele eeuwen lang begeleid had op zijn levensweg, de Romeinen kenden het, en de middeleeuwse mens was ermee vertrouwd. Maar in de 19e eeuw dacht men er liever niet aan, zoals uit deze woorden van Spurgeon blijkt. Het verdringen van de dood zou natuurlijk niet helpen, eens zou hij aan kloppen, of om in de beeldspraak van Spurgeon te blijven: eens zou de dood “de pijlen op zijn boog spannen. Hij legt ze aan, een voor een, en het wonderlijke is dat hij zijn boog niet zo lang gespannen kan houden. “Zal ik de pijl afschieten?” vraagt de dood zich af, “zal ik hem in het hart van een zondaar laten vliegen? Hij zal toch geen berouw hebben en laat me hem dan toch naar zijn ondergang sturen.”11 Spurgeon wijst op het onvermijdelijke ogenblik dat de dood toeslaat. We zien trouwens aan de verzwakking van ons lichaam al welke kant het opgaat; “ook uzelf valt zo langzamerhand uit elkaar.” Natuurlijk, onze tijd is in Gods hand, hij kent het ogenblik waarop wij deze wereld zullen verlaten, maar wij niet, en daarom moeten wij erop bedacht zijn dat we in principe elk ogenblik kunnen sterven, en daarom moeten wij de zonde vermijden. Want daar gaat het Spurgeon toch vooral over.
In een ander preek, ‘Hemel en hel,’ houdt hij zijn toehoorders deze twee toekomstmogelijkheden voor ogen. Zijn preek bestaat uit twee delen: het eerste is aangenaam voor het gehoor en geeft vreugde, het tweede deel is “extreem verschrikkelijk,” maar ook daar moet hij het over hebben. De hemel is natuurlijk een fijne plaats. Daar zullen wij samen zijn met enkele bekenden uit de Bijbel: Abraham, Izaak en Jakob bijvoorbeeld. Maar ook reeds overleden vrienden en familie zullen we daar terugzien. “Moeder, u zult uw geliefde baby’s weer herkennen, u die hun eigenschappen heeft ingeprent toen ze in doodsnood lagen te hijgen. U weet nog precies hoe u over hun graf gebogen stond toen daar de aarde in werd geworpen en er gezegd werd: ‘Aarde tot aarde, stof tot stof en as tot as.’”12 De arbeiders onder zijn gehoor houdt Spurgeon voor dat ze niet meer zullen hoeven te labeuren, eindelijk zullen zij mogen uitrusten van hun te zware arbeid nu. De Jood en de heiden zullen daar samen zitten, en vooral: er zullen er velen zijn! Spurgeon weet ook wel van de tekst: “Want de poort is eng, en de weg is nauw, die tot het leven leidt, en weinigen zijn er, die haar vinden.”13 Toch kan hij zich niet voorstellen dat Christus zich door de duivel zal laten verslaan, dat de duivel meer zielen zal hebben in de hel, dan Christus er zal verwelkomen in de hemel. “Nee, dat is onmogelijk. Want dan zou satan Christus uitlachten. Er zullen er meer in de hemel zijn dan dat er verloren gaan. God zegt Zelf dat er een menigte gered zal zijn die niemand tellen kan, maar dit wordt nooit gezegd over de verlorenen.”14
Het tweede gedeelte van de preek gaat dan over de hel. Hij heeft het dan met name over “de kinderen des Koninkrijks zullen uitgeworpen worden.” Dat is toch een vreemde zaak; wie zijn die kinderen dan? Het zijn zij die naar het uiterlijk in godsdienst uitmunten, maar er innerlijk niets van voelen, die devoot en deemoedig door de kerk wandelen, maar hun hart is er niet bij. “Dit zijn de kinderen des Koninkrijks. Zij kennen geen leven, geen genade, geen Christus en zij zullen uitgeworpen worden in de buitenste duisternis.”15 Zij werden wel opgevoed in het geloof, door liefhebbende vrome ouders, maar zij hebben zich nooit bekeerd. Het pijnlijke is dat deze kinderen in het hiernamaals van hun ouders zullen gescheiden zijn, voor eeuwig. De enen verblijven in de hel, de anderen in de hemel. Ik laat slechts een enkel verhaal volgen dat deze schrijnende zaak illustreert.
Het was een verschrikkelijke droom die een vrome moeder eens had en aan haar kinderen vertelde. Zij dacht dat de dag des oordeels was gekomen. De grote boeken werden geopend. Zij stonden allen voor God. En Jezus Christus zei: “Scheid het kaf van het koren: plaats de bokken aan Mijn linkerhand en de schapen aan Mijn rechterhand.” De moeder droomde dat zij en haar kinderen precies in het midden van de menigte mensen stonden. En toen kwam de engel en hij zei: “Ik moet de moeder meenemen, zij is een schaap en komt aan de rechterkant. De kinderen daarentegen zijn bokken, zij moeten aan de linkerkant.” In haar droom riepen haar kinderen haar toe: “Moeder, moeten we van elkaar scheiden? Moeten wij uit elkaar?” Zij scheen toen haar armen om haar kinderen heen te leggen en te zeggen: “Als ik wilde, had ik jullie meegenomen.” Maar voor een moment raakte de engel haar aan; haar wangen werden droog en toen, alsof ze boven de natuurlijke genegenheid uit kwam, volledig bovennatuurlijk en volmaakt, onderworpen aan Gods wil, zei ze: “Kinderen, ik heb jullie de juiste weg gewezen, ik heb jullie geleerd hoe die te gaan en jullie hebben gekozen die weg niet te lopen en alles wat ik nu nog kan zeggen is: “Amen op jullie veroordeling.” Toen werden zij van haar weggenomen en zij kon hen in eeuwige kwelling zien terwijl zij in de hemel was.16
Als de engel de moeder aanraakt verdwijnen de aardse gevoelens om plaats te maken voor hemelse; dat zijn gevoelens die horen bij de goddelijke gerechtigheid. Haar kinderen zijn haar kinderen niet meer, onbewogen kan de moeder vanuit de hemel neerkijken naar de eeuwige kwellingen die zij nu ondergaan.
Spurgeon heeft het ook over de opstanding der doden. Hoe zal dat opstandingslichaam er uit zien? “Gezaaid in verderfelijkheid, opgestaan in heerlijkheid,” had Paulus gezegd.17 De verderfelijke staat van ons lichaam kennen we, maar hoe zal die heerlijkheid zijn? Daarover heeft Spurgeon wel wat ideeën. Hij verwijst naar Luther, die meende dat het lichaam van de heiligen zo sterk zou zijn dat als zij zouden willen, zij “de wereld zouden kunnen laten schudden, eilanden op zouden kunnen heffen of bergen in de lucht zouden kunnen gooien.”18 Een beetje zoals de dichter Milton toen die sprak over het gevecht tussen engelen die ook blijk gaven van onvermoede krachten. In ieder geval: de kracht van het opgestane menselijk lichaam zal enorm zijn. Maar Spurgeon vermoedt nog meer:
Ik geloof dat ik met mijn nieuwe lichaam in staat zal zijn van de ene plek naar de andere te vliegen, zoals een gedachte en zo snel als ik wil. Ik zal hier en daar zijn, snel zoals de zonnestralen. […] Opgeheven door etherische vleugels zal ik voortvliegen langs die kustenloze zee en de glorie van God in al zijn daden aanschouwen en Zijn gezicht voor eeuwig aanschouwen. […] Wat zie ik? Ik krijg een lichaam als een engel, met ogen als van vuur en een gezicht dat straalt als de zon en vleugels die mij lichtheid geven.19
Dat laatste beeld doet denken aan de gedaanteverandering die Henoch onderging volgens het apocriefe boek dat zijn naam draagt: ook die veranderde in een vurige engel.20 Verder zal de opgewekte een ijzersterk geheugen hebben, een hart dat tot ongekende hoogte kan liefhebben, een hoofd vol begrip en verstaan.
Maar ook de zondaar moet opstaan uit het graf. Niet alleen de ziel zal lijden, ook het lichaam: “Als u sterft zal uw ziel alleen lijden. Dit is het begin van de hel, maar ook uw lichaam moet opstaan. Dan zal ook uw vlees waarmee u Gods wetten overtrad moeten boeten. Het moet in het vuur, verbroken worden en kronkelen van pijn tot in eeuwigheid. U lichaam zal volmaakt opstaan, anders zou het vuur het verteren.”21 De enorme kracht van het lichaam van de rechtvaardigen, bezitten ook de zondaars. Daarom zal het dus niet sterven of bezwijken onder de helse folteringen. Ook zondaars hebben een lichaam met grote macht. “Wegrotten zoals ze zullen in het graf, zullen ze opstaan met een geweldige onsterfelijkheid over zich, en een eeuwigdurende kwelling en onuitsprekelijke straf moeten ondergaan.”22 Spurgeon beëindigt zijn preek met een waarschuwing voor de spotters. Hij voert de spotters, die nu in de hel zijn, sprekend in. Daarbij valt op dat niet zozeer God hen tot de hel veroordeelt, dat hebben ze zelf gedaan:
Heeft ons die man dit niet gezegd, heeft hij ons niet gewaarschuwd, heeft hij niet gesmeekt om te vluchten tot Christus? Hebben we niet gelachen om wat hij zei? We zijn terecht veroordeeld, we hebben onszelf vervloekt, we hebben onze eigen hals afgesneden. We hebben gewerkt voor de hel en onze eigen brandstof voor eeuwig bewerkt.23

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- E. Renan, Vie de Jésus, Paris 1965, 422. ↩︎
- M. Buitenwerf-Van der Molen, God van vooruitgang: De popularisering van het modern-theologische gedachtegoed in Nederland (1857-1880), Hilversum 2007, 16. ↩︎
- Buitenwerf-Van der Molen, God van vooruitgang, 61. ↩︎
- F. Lakmaker, De autobiografie van Charles Darwin: De oorspronkelijke versie, Amsterdam 2009, 79. ↩︎
- In: Buitenwerf-Van der Molen, God van vooruitgang, 108. ↩︎
- In: A.N. Wilson, De begrafenis van God: De ondergang van het geloof in de westerse beschaving, Amsterdam 2000, 25. ↩︎
- In: Ch. Lovett (ed.), The Pamphlets of lewis Carroll. Volume 6: A Miscellany of Works on Alice, Theater, Religion, Science, and More, New York 2020, 174. Vert. https://lewiscarrollgenootschap.nl/phlizz/ ↩︎
- R.A. Mohler Jr. ‘Modern Theology: The Disappearance of Hell,’ in: Ch. Morgan, R.A. Peterson, Hell Under Fire: Modern Scholarship Reinvents Eternal Punishment, Grand Rapids 2004, 15-41, i.h.b. 21-22. ↩︎
- Spurgeon, Memento Mori, in: C.H. Spurgeon, Hemel of hel, Scherpenisse 2002, 38. ↩︎
- Spurgeon, Memento Mori, in: Spurgeon, Hemel of hel, 37. ↩︎
- Spurgeon, Memento Mori, in: Spurgeon, Hemel of hel, 49. ↩︎
- Spurgeon, Hemel en hel, in: Spurgeon, Hemel of hel, 21. ↩︎
- Matt.7:14. ↩︎
- Spurgeon, Hemel en hel, in: Spurgeon, Hemel of hel, 22-23. ↩︎
- Spurgeon, Hemel en hel, in: Spurgeon, Hemel of hel, 28-29. ↩︎
- Spurgeon, Hemel en hel, in: Spurgeon, Hemel of hel, 30. ↩︎
- 1 Kor.15:42-43. ↩︎
- Spurgeon, De opstanding der doden, in: Spurgeon, Hemel of hel, 60. ↩︎
- Spurgeon, De opstanding der doden, in: Spurgeon, Hemel of hel, 60, 62. ↩︎
- D. De Waele, Vergeten rijkdom: Joodse wereldliteratuur uit de klassieke oudheid, Utrecht 2022, 252-253. ↩︎
- Spurgeon, De opstanding der doden, in: Spurgeon, Hemel of hel, 66. ↩︎
- Spurgeon, De opstanding der doden, in: Spurgeon, Hemel of hel, 66. ↩︎
- Spurgeon, De opstanding der doden, in: Spurgeon, Hemel of hel, 67. ↩︎