Menu

Basis

Over dropjes en juwelen

Een koninklijke ontmoeting in 1 Koningen 10

De koningin van Seba, 1405
De koningin van Seba, 1405 (Beeld: Wikimedia Commons)

We zijn eraan gewend dat op het politieke toneel de spelers elkaar geschenken geven. In voorbereiding op deze bijdrage ging ik te rade bij het register van alle presentjes die onze politici ontvangen. Elk lid van de Eerste en Tweede Kamer dient namelijk op te geven in het Geschenkenregister wat ze ontvangen. Zelfs de kleinste cadeaus worden opgetekend, zoals baardolie, vijf dropjes of een voetbalshirt. Dat is nog eens wat anders dan een vliegtuig, zoals de president van de VS kreeg van de emir van Qatar.

Politici die elkaar cadeaus geven komen ook in de bijbel voor. Zo lezen we in 1 Koningen 10:1-13 dat de koningin van Seba koning Salomo bezoekt en hem vele geschenken geeft. Aanleiding was de roem van Salomo die tot haar was doorgedrongen. De koningin wilde wel eens zien wat voor man die koning was en ze toog – met vele gaven – naar Jeruzalem om hem op de proef te stellen. Ze werd niet teleurgesteld en keerde overladen met cadeaus terug naar huis.

Het is een miniatuurtje van dertien verzen waarin over komen en gaan en alles ertussenin wordt verteld. 2 Kronieken doet het verhaal nog eens over en in het Nieuwe Testament vinden we een verwijzing ernaar, als Jezus in gesprek is met schriftgeleerden. Later meer hierover. Eerst maar eens kijken wat er gebeurt.

Het verhaal start met de mededeling dat de koningin van Seba hoort over de roem van Salomo ‘in relatie tot de de naam van JHWH’ (lescheem JHWH). Ze wil hem testen met moeilijke vragen en gaat daarvoor naar Jeruzalem, waar het hof van koning Salomo is. Ze brengt een hele karavaan met zich mee, met kamelen die specerijen en een grote hoeveelheid goud en juwelen dragen. Alvorens ze die gaven aanbiedt, spreekt ze tot Salomo ‘over alles wat er in haar hart is’ (vs 2b). Dat klinkt toch anders dan het ‘testen’ waarvan eerder sprake was (vs 1b). Salomo weet op alle vragen antwoord, ongeacht de moeilijkheidsgraad. Hun eerste kennismaking is daarmee een ontmoeting van mens tot mens, zonder plichtplegingen en cadeaus.

De koningin van Seba is onder de indruk van zijn wijsheid én van zijn welvaart (vs 4-5), die ze nu met eigen ogen heeft gezien en zelf heeft gehoord (vs 7). Ze prijst de dienaren van Salomo gelukkig dat ze steeds in de aanwezigheid van Salomo’s wijsheid mogen vertoeven, en bidt dat ‘JHWH jouw god’ degenen mag zegenen die Salomo op de troon hebben geplaatst. Hiermee erkent ze de god van Israël. Vervolgens vergroot ze Salomo’s welvaart met de meegebrachte cadeaus. Honderdtwintig talenten goud, heel veel specerijen, kostbare stenen, goud en hout van Ofir, en nog meer stenen en kostbaarheden (vs 10-11). Salomo zal het hout gebruiken voor het huis van JHWH en zichzelf, en voor harpen en snaarinstrumenten van de zangers (vs 12). Op zijn beurt geeft de koning van Israël aan de koningin ‘de gebruikelijke koninklijke geschenken en daarbij nog alles wat ze verder maar vroeg’ (vs 13), waarna hun wegen zich scheiden. (Blijkbaar kun je ook nog wat extra’s vragen als je toch al van alles krijgt. Wat zou ze gevraagd hebben?)

Kenmerkend voor deze ontmoeting op topniveau is de positie die aan God wordt toegekend. JHWH staat aan de basis van Salomo’s positie, en beide partijen erkennen de afhankelijkheid van deze godheid.

De koningin in de bijbel

Wie is deze vrouw, die op onderzoek uitgaat om een gerucht te verifiëren? Die geschenken geeft en onder de indruk is van degene die ze opzoekt én zijn god (en extra geschenken vraagt)?

De ‘koningin van Seba’ komt ook voor in 2 Kronieken 9:1-12, waar dezelfde miniatuur als in 1 Koningen 10:1-13 is te lezen. De introductie van het verhaal laat een verschil zien ten opzichte van 1 Koningen:

1 Koningen 10:1: De koningin van Seba hoort de roem van Salomo met betrekking tot de naam van JHWH.
2 Kronieken 9:1 De koningin van Seba hoort de roem van Salomo.

In Koningen zijn de namen van de drie protagonisten genoemd (de koningin van Seba, Salomo en JHWH), in Kronieken ontbreekt de verwijzing naar JHWH. Daarmee is de toon van het verhaalde minder specifiek gezet in Kronieken dan in 1 Koningen. De rest van de teksten zijn vrijwel woordelijk hetzelfde.

Ook in het Nieuwe Testament wordt de koningin van Seba genoemd. Jezus verwijst naar haar als ‘de koningin van het zuiden:

‘Op de dag van het oordeel zal de koningin van het Zuiden samen met deze generatie opstaan en haar veroordelen; want zij was van het uiteinde van de aarde gekomen om te luisteren naar de wijsheid van Salomo, en hier ziet u iemand die meer is dan Salomo!’ (NBV21, woordelijk hetzelfde in Matteüs 12:42 en Lucas 11:31).

Zij wordt hier gepresenteerd als een buitenstaander die (wel) de goede kant heeft gekozen.

Kunnen we nog meer zeggen over deze koningin? Er zijn stemmen die haar identificeren met de vrouw in Hooglied die van zichzelf zegt: ‘zwart ben ik, en mooi’ (Hooglied 1:5).

In literatuur is verder te vinden dat deze koningin waarschijnlijk uit de Hoorn van Afrika komt. Zo’n aanname maakt van het verhaalpersonage een historische figuur, maar dat is – zoals voor alle bijbelse personages – geen uitgemaakte zaak.

Wat we in elk geval over haar kunnen zeggen is dat ze in 1 Koningen en 2 Kronieken gepresenteerd wordt als gelijkwaardig aan Salomo: ze zijn beiden monarch en zeer welvarend, Salomo treedt haar ook tegemoet als zodanig.

Hun rijkdom wordt naast elkaar gezet in het verhaal, op kleurrijke wijze en vanuit het perspectief van de koningin. Maar niet voordat de koningin haar vragen heeft gesteld aan Salomo. Verhaaltechnisch kun je zeggen dat de volgorde is: rijkdom – wijsheid – rijkdom.  Eerst haar rijkdom: ‘met een grote karavaan dromedarissen beladen met reukwerk, een grote hoeveelheid goud, en edelstenen’. Dan volgt zijn rijkdom, gezien door haar ogen: ‘Toen de koningin van Seba merkte hoe wijs Salomo was en ze het paleis zag dat hij gebouwd had, de gerechten die bij hem op tafel kwamen, de wijze waarop zijn hovelingen aanzaten, de kleding en de goede manieren van zijn bedienden, de dranken die werden geschonken en de offers die hij opdroeg in de tempel van de JHWH, was ze buiten zichzelf van bewondering.’

In wezen verschillen de dropjes uit het Geschenkenregister dus niet zoveel van de juwelen in de bijbel.

In de dertien verzen van 1 Koningen worden twee gelijkwaardige heersers naast elkaar gezet. De koningin en de koning komen overeen in rijkdom en aanzien. Het verschil zit hem in de religieuze dimensie. Salomo weet zich afhankelijk van JHWH, en door de ontmoeting met hem erkent de koningin van Seba zijn afhankelijkheid en daarmee de rol van JHWH. Zij is de leider van een vreemd volk die buigt voor JHWH, ze staat daarmee in een bijbelse traditie. Jesaja 60:6 meldt ‘een vloed van kamelen zal je land overspoelen, jonge kamelen uit Midjan en Efa. Uit Seba komen ze in groten getale, beladen met wierook en goud. Zij verkondigen de roemrijke daden van JHWH.’, en Psalm 72:10 ‘De koningen van Tarsis en de kustlanden, laten zij hem geschenken brengen. De koningen van Seba en Saba, laten ook zij hem schatting afdragen.’ De wijzen uit het oosten die in de traditie tot koningen zijn gemaakt, deden hetzelfde. Zij gaven immers geschenken aan de koning, die net geboren was (Matteüs 2:1-18).

Het elkaar geven van geschenken is op het politieke toneel een smeermiddel én een (wederzijdse) daad van erkenning. De koningin van Seba en de koning van Israël betonen zich als gelijkwaardige volksleiders door elkaar kostbare geschenken te geven. In wezen verschillen de dropjes uit het Geschenkenregister dus niet zoveel van de juwelen in de bijbel.

En wat de koning van Israël verder nog heeft en zij niet, namelijk zijn god, wordt erkend door de koningin van Seba. Misschien neemt ze dat geloof wel – op haar verzoek – als extra’s mee naar huis.

Willien van Wieringen is neerlandicus en theoloog. Ze is werkzaam als docent Oude Testament en Hebreeuws aan de ‎Fontys Hogeschool Theologie Levensbeschouwing in Utrecht.

Literatuur

Fontaine, C. R. (2000). Queen of Sheba. In C. Meyers, T. Craven, & R. S. Kraemer (Red.), Women in Scripture. A dictionary of Named and Unnamed Women in the Hebrew Bible, the Apocryphal/Deuterocanonical Books, and the New Testament (pp. 270-271). Boston/New York: Houghton Mifflin Company.

Wellicht ook interessant

None

Recensie van Matthijs Schuurman over het boek Drie-eenheid

In 2024 schreef Bram van de Beek een artikel voor een wetenschappelijke encyclopedie over hoe er in de Vroege Kerk werd gedacht over de drie-eenheid. Al vanaf de jaren-’80 is hij actief als hoogleraar. In 1981 volgende hij in Leiden prof. dr. H. Berkhof op als hoogleraar Dogmatiek. In 2000 verhuisde hij naar de Vrije Universiteit, waar hij Symboliek ging doceren. Bij symboliek gaat het om de inhoud van de geloofsbelijdenissen. Ook was Van de Beek bijzonder hoogleraar Systematische theologie aan de Universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

None

Recensie van Matthijs Schuurman over het boek Inferno

Iedereen heeft misschien wel zijn eigen beeld van de hel. Persoonlijk vind ik de hel zelf veel moeilijker voor te stellen dan de hemel. Als ik de hel zou moeten verbeelden, dan zou ik kiezen voor een druk winkelcentrum waar ik eindeloos op en neer ga op de roltrap. Ik ben dan in een drukte van mensen waar ik niet verbonden mee kan raken, omdat die mensen op dat moment allemaal voor zichzelf leven. Een plek waar ik innerlijk alleen maar onrustig kan worden en onrustig zal blijven. Zo stel ik me de hel voor: als een plek waar ik in het leven hier op aarde al niet graag kom. Als ik over het beeld nadenk, ontbreekt een belangrijk element: God Die Zijn oordeel heeft uitgesproken over mijn leven. Dat ik niet zonder reden voor altijd op die roltrap op en neer zal gaan en ik innerlijk gek wordt van de steeds toenemende onrust.

Jan Luyken (1700), Origenes onderwijst zijn studenten.
Jan Luyken (1700), Origenes onderwijst zijn studenten.
Basis

Waarom ‘Eeuwig’ toch niet altijd een goed vertaalwoord is

Enkele publicaties vorig jaar, waaronder het boek “Het einde van de Hel” van Reinier Sonneveld, hebben de eeuwenoude discussie of God alle mensen uiteindelijk zal redden1 weer nieuw leven ingeblazen. Een belangrijk argument tegen de leer dat voor ongelovigen de hel de eindbestemming zou zijn, is dat de Hebreeuwse en Griekse woorden die meestal met “eeuwig” vertaald worden, niet de betekenis “eindeloos” hebben. Dat was aanleiding voor het blad Met Andere Woorden (MAW), een vakblad voor Bijbel en vertalen, om een themanummer uit te geven rondom dit woordje, “eeuwig” en “eeuwigheid”. En, hoewel vertalers zich het liefst op de tekst zelf focussen, ontkom je er niet aan keuzes te moeten maken die aan een dergelijke discussie raken.2 Zo moet een vertaler kiezen of hij meegaat in het zo bekende “eeuwig” en “eeuwigheid”, of in navolging van kritiek en diverse onderzoeken voor een andere weergave kiest. In het themanummer verdedigden enkele artikelen de keuze voor “eeuwig”. In de studievertaling waar ik aan mee mag werken, de Nieuwe Concordante Vertaling (NCV),3 is echter een andere keuze gemaakt. In dit artikel laat ik graag zien waarom “eeuwig” toch niet altijd een goed vertaalwoord is.

Nieuwe boeken