Petrus en Paulus: waarover spreken zij?

Gerda Hoekveld is sociaal geograaf en theoloog. Ze publiceerde o.a. ‘De God van Rembrandt’ (Meinema, 2006) en geeft lezingen over Rembrandt in de context van zijn buitengewoon woelige tijd. Zie www.gerdahoekveld.nl.

Rembrandt was geen zacht ei. Hij zette zijn talent in om zijn afkeer van de kerk van Calvijn kenbaar te maken. De orthodoxe calvinisten hadden in 1618-19, de tijd van de Dortsche Synode, een staatsgreep gepleegd en alle remonstrantse regenten, (hoog-) leraren en dominees uit hun ambten gezet – ook in Leiden, de stad van Rembrandt. Rembrandt begon zijn carrière in oorlogstijd, want in 1618 was de dertig jaar durende godsdienstoorlog uitgebroken. De katholieke en protestantse vorsten zouden Europa in een bloedbad veranderen, te vergelijken met wat er nu in het Midden-Oosten gebeurt.

TWEE DUO’S

Tien jaar later legt Rembrandt een gesprek vast tussen twee oude mannen. Wie zijn zij en waarover spraken zij, in die gruwelijke tijd? Rembrandts tijdgenoten wisten wel wie zij waren: Petrus en Paulus, maar ook de paus en Calvijn, omdat Petrus in die tijd gezien werd als de representant van het katholicisme en Calvijn als de ‘paus’ van het protestantisme. Het maakt dus uit wie wíj willen zien: Petrus & Paulus of de paus & Calvijn of beide duo’s.

GODS WET EN HET KRUIS

Het licht valt op de voet en de reistas van Petrus en op Paulus’ witte mantel. Paulus zit brieven te schrijven. Hij doet dat in het donker, want de kaars is uit. Het licht dat Rembrandt op de reistas en de voet van Petrus laat vallen is een verwijzing naar Psalm 119. Dat is het lofdicht op Gods Wet, de Tora (de eerste vijf boeken in de Hebreeuwse Bijbel en ook in het christelijke Oude Testament). ’Uw Woord (de Tora) is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad’ staat er in die psalm. Petrus laat zich leiden door dit licht. De Tora is trouwens ook heilzaam voor Paulus, want het licht valt op zijn mantel.

Toch zag Paulus dat anders. Hij schrijft zijn brieven niet in het licht van de Tora maar bij die gedoofde kaars. Inderdaad heeft hij in zijn brieven het heil van de Tora (het licht) vervangen door het heil van de dood van Jezus waarvan het kruis het symbool is. De wereldbol achter Paulus is daardoor in duisternis gehuld en zijn witte mantel is aan de kant van zijn brieven inktzwart. Tot zover Rembrandts welsprekende commentaar op Paulus.

WETTEN AFSCHAFFEN

Maar waarover spraken Petrus en Paulus op dit schilderij? Petrus heeft drie vingers bij passages in de Bijbel, want het openhangend slot verraadt dat het boek de Bijbel is. Er zijn drie wetten in de Tora die verhinderen dat joden en christenen één volk kunnen worden: de wet op het koosjere slachten, die al geldt sinds Noach (!) en dus een universele wet is, de besnijdenis die door alle nazaten van Abraham wordt gepraktiseerd en de reinheidswetten die de joden naleven. Die drie wetten zijn onderdeel van de Tora. Jezus zegt in de Bergrede dat hij geen tittel of jota uit de Tora zal schrappen. Zal Petrus dat dan wel willen? Paulus gaat ze alle drie afschaffen voor de heidenen. Zou Jezus dat hebben goedgekeurd? Dat lijkt mij de vraag die Rembrandt zijn opdrachtgever voorlegt of die hij van zijn opdrachtgever in dit werk moet uitbeelden.

DE KAARS

Toch legt Rembrandt ook een gesprek tussen de paus en Calvijn vast. Dat verraadt de kaars op de kandelaar. Iedere orthodoxe protestant in die tijd wist namelijk waar ‘de kaars op de kandelaar gesteld’ voor stond: Jezus is het licht der wereld met het evangelie zoals dat vanuit de brieven van Paulus moest worden begrepen. En pausen, kardinalen en bisschoppen proberen die kaars uit te blazen. Rembrandt ziet dit anders. Het is de reformator Calvijn die met zijn brieven het licht van de vier evangeliën daadwerkelijk heeft gedoofd. De vier evangeliën waarmee de drie vingers van paus Petrus het boek verdelen, vangen het licht.