Preview: Is de Bijbel echt gebeurd?

Om inzicht te krijgen in hoe we de Bijbel vandaag de dag moeten lezen, moet je niet alleen maar kijken naar de historische context, zegt Jirska van Hooijdonk. Je moet ook rekening houden met andere lagen en betekenissen in de tekst. Maar als de Bijbel niet een geschiedenisboek is en je gelooft dat niet alles echt is gebeurd zoals het is geschreven, hoe lees je de Bijbel dan wel? Van Hooijdonk zocht een antwoord op deze vraag en deelt haar inzichten in het boek Is de Bijbel echt gebeurd? Lees hieronder de proloog.

Het kantelen van een overtuiging is een verontrustende en tegelijkertijd verrijkende ervaring. Mijn kantelpunt diende zich aan tijdens de voorbereiding van een les die ik gaf over het bijbelboek Handelingen. Ik was uit mijn studie theologie gerold met een breed oecumenisch scala aan nieuwe inzich­ten, en toch met een stevige focus op de interpretatie van de Bijbel vanuit de historische context. En zo werd ik docent en leerde ik studenten en cursisten dat vooral de kennis over de geschiedenis achter de Bijbel een goede interpre­tatie oplevert, waar je ook iets mee kunt in het heden.

Wel moest ik toegeven dat je de Bijbel niet altijd kunt toepassen, omdat de werkelijkheid van toen vaak zo anders is dan wij nu kennen of kunnen meemaken – zoals dat mensen bijna duizend jaar oud worden, of dat God bepaalt dat een land aan een volk is toebedeeld, of dat je kunt overleggen met demonen. In zo’n geval concludeerde ik dat we de dingen die we niet herkennen toch maar in de geschiedenis moeten achterlaten. Omdat we er niet bij kunnen, niet omdat de weergave van de geschiedenis zelf problematisch zou zijn.

Luisteren naar jezelf

En dat was oké. Maar in de voorbereiding van mijn les over het boek Handelingen stuitte ik op het verhaal over Ananias en zijn vrouw Saffira. Zij vonden beiden de dood vanwege het vergrijp dat zij hun geld wel aan de gemeenschap hadden gegeven, maar een deel van hun bezittingen voor zichzelf hadden gehouden en dit niet aan de leiders van de gemeente hadden verteld.

Het verhaal suggereert dat hun dood werd goedgekeurd door de apostel Petrus en gebeurde onder de leiding van de heilige Geest (Hand. 5:1-11). Op dat moment gebeurde er iets nieuws met me: ik merkte mezelf op. Het verhaal stond me ruimschoots tegen. En ik besloot dit niet meer weg te redeneren of goed te praten. Deze gewelddadige vorm van gemeenschapscommunisme in de naam van God leek me veel te ver gaan.

Op de een of andere manier had ik de vraag nog nooit durven stellen: hoe beleef ík dit eigenlijk? Mijn overtuiging dat alles in de Bijbel echt en goed moest zijn, had mij in de weg gezeten. Ik had mijn eigen beleving weggedrukt. Ik had van buiten naar binnen gewerkt en was mezelf voorbijgelo­pen. Het lezen en uitleggen van de Bijbel had een cognitieve dissonantie opgeleverd: overtuiging en beleving matchten niet lekker.

Ik had mijn eigen beleving weggedrukt.

Ruimte voor dialoog

Ik kreeg het steeds vaker benauwd bij meer let­terlijke of dogmatische uitleggingen van de bijbelverhalen, zeker wanneer dit hardvochtigheid naar mensen tot gevolg had ‘omdat God het wil’. Nu ging er een ruimte open waar meer warmte kon stromen, naar anderen én naar mezelf. De cognitieve dissonantie van de orthodoxie werd opgeheven. De absolute aanspraak van de Bijbel maakte plaats voor een dialoog: een gesprek tussen de tekst en mezelf.

De eerste stap op weg naar een nieuwe overtuiging was dus: zelf mee mogen doen. Het oordeel over de tekst – alles moet echt en goed zijn – mogen opschorten en de beleving meer de ruimte geven, welke dat op dat moment ook was. Hierin ontstond een verbinding met de verhalen in de Bijbel die nieuw was en op een prettige manier spannend. Er kon weer geloof stromen, omdat er speelsheid ontstond. Niet meer hoefde alles wat ik las en uit ging leggen aan verwachtingen te voldoen die al vaststonden. Het geloof mocht van mij worden zoals het bij me past: diffuus, complex en rafelig aan de randen.

Er kon weer geloof stromen, omdat er speelsheid ontstond.

Ook kwam er ruimte voor een – zo denk ik nu – meer realistische visie op de Bijbel. Ik moest iets loslaten om weer verder op ontdekkingstocht te kunnen; namelijk het idee dat alles wat in de Bijbel staat historisch is, dus echt precies zo is gebeurd. Het onderzoek naar de historische contexten van de Bijbel bracht mij terug naar een oude liefde: de ge­schiedschrijving.

Theologie, historie en filosofie

De geschiedschrijving stelt lastige vragen aan de theologie, vragen die niet overal evenveel ruimte krijgen om gesteld te mogen worden. ‘Historisch’ staat re­gelmatig gelijk aan ‘kritisch’ en je kunt historisch-kritische analyses maar beter buiten de theologie houden, anders kom je in de vrijzinnigheid (lees: afvalligheid) terecht. Dit alles leek me een behoefte aan zelfbescherming en dus een teken van zwakte. Ik begon me te verdiepen in de bijbelwe­tenschappen.

Tegelijk was ik gegrepen door de filosofische hermeneutiek van Paul Ricoeur, een filosoof én protestants christen die de historische kritiek heeft omarmd, juist om een weg te banen voor moderne mensen om opnieuw door de Bijbel te worden aangesproken. Ricoeur leerde me dat er wél een begaanbare weg bestond voor mensen die ook – of juist – erkenning willen geven aan het feit dat ze leven in een cultureel landschap dat gevormd is door achterdocht ten opzichte van wat aan de oppervlakte zichtbaar is.

Verder leek het me helpend om als theoloog en docent verder te komen richting de praktijk van het bijbellezen en vond ik hand­vatten in de fenomenologie van Maurice Merleau-Ponty. Ik weet nog lang niet genoeg van alles wat deze filosofen aanreiken en van wat er nog meer te vinden is; toch maak ik dat wat ik heb geleerd in dit boek toegankelijk, omdat ik denk dat worstelaars zoals ik er verder mee kunnen komen. Wat ik in ieder geval weet: het meer betrekken van andere wetenschappen dan de theologie – geschiedschrijving en filosofie – heeft mij een meer robuuste visie op de Bijbel opgeleverd. Een visie die minder cognitieve dissonantie oplevert.

Een visie die minder cognitieve dissonantie oplevert.

Wat vinden anderen?

Overtuigingen worden gedragen door gemeenschappen. Wanneer je merkt dat een overtuiging je in de weg zit en je de noodzaak voelt om je een beetje los te wurmen, dan heb je te maken met anderen die zich daartoe verhouden.

Ik ben onderdeel van een gemeenschap van theologen en bijbeluitleggers die voortdurend in beweging zijn om God, de Bijbel en onszelf een plek te geven in het bestaan. Dat is voor velen ook urgent en daarmee kwetsbaar. Een boek schrijven over de vraag of alles in de Bijbel echt gebeurd is, betekent niet dat ik vind dat iedereen mee zou moeten maken wat ik schrijf. Het boek is bedoeld voor wie het kan gebruiken.

Om nieuwe perspectieven te kunnen ontdekken, moest ik mezelf vrijmaken van verwachtingen die ik niet langer kon waarmaken. Ik moest bereid zijn te verliezen – om tot de ontdekking te komen dat ik er nog ben en dat ze er nog zijn: familie, vrienden, collega’s. Met elkaar zijn we een bont gezelschap, van confessioneel tot radicaal theologisch, van atheïstisch tot charismatisch, van weifelend aan de rand tot ver op de troepen vooruit. Maar we zijn er en we trotseren de moeite die het kost om verschillend te denken, de pijn soms ook van het verlies van verbinding. Ik koester de vrijheid om verschillend te zijn, de genegen­heid die daar bovenuit stijgt en het vertrouwen dat God dat alles wel zal kunnen omvatten (al weet ik niet hoe).

Jirska van Hooijdonk is docent Bijbelwetenschappen, Hermeneutiek, Exegese en Ethiek binnen het hoger onderwijs en werkt daarnaast als systemisch teamcoach. Binnenkort verschijnt haar boek Is de Bijbel echt gebeurd?

Bestel Is de Bijbel echt gebeurd?

Bestel Is de Bijbel echt gebeurd?