Preview: Vrome vrouwen

Wonderlijke figuren, middeleeuwse mystici, eigenzinnige eenlingen en avontuurlijke reizigers. In Vrome vrouwen geeft Gertine Blom kleur aan het christendom door het leven, denken en werk van achttien vrouwen uit te lichten. Van Elisabeth van Thüringen tot Mahalia Jackson, van de middeleeuwen tot nu.  

Kan het niet anders? vroeg ik me af toen ik het zoveelste boek vol mannen had opengeslagen. Steeds maar weer die overbekende namen, aangevuld met een enkele vrouwennaam – onze geschiedenis is toch rijker dan dat. Maar ik moest toegeven dat ook ik, opgeleid als theoloog en dominee, bedroevend weinig wist over de vrouwen die mij waren voorgegaan.

Zo begon mijn zoektocht naar de vrouwen uit de geschiedenis van kerk en geloof. Vrome vrouwen noemde ik ze. Vroom zijn heeft in onze tijd een bijklank van saai en gehoorzaam, maar ooit betekende het dapper en sterk. Zo wilde ik het woord weer laten klinken, als geuzennaam voor al die vrouwen die ons iets hebben nagelaten in de vorm van verhalen, visioenen of wijze woorden.

Al snel ontdekte ik hoe inspirerend de verhalen waren die ik opduikelde uit de geschiedenis. En ook: hoeveel het er waren. Zoveel halfvergeten levens, grotendeels verdwenen in de bekende verhalen die we elkaar vertellen en die in boeken staan opgetekend. Maar hoe langer ik keek, hoe meer ik er zag. In elke tijd waren er vrouwen die hun sporen hebben nagelaten. Niet altijd draaide het in hun leven om dikke boeken met theologische ideeën en ze vervulden niet zo vaak als mannen leiderschapsposities in kerk en maatschappij. Vaker ging het om hoe ze leefden, om wat ze deden en hoe ze het hoofd boven water hebben gehouden in een tijd waarin de mannenstemmen het hardste klonken. Hun verhalen gaan over wat geloven betekent in deze concrete werkelijkheid.

Dit boek is een heel kleine greep uit de veelheid die voor het oprapen ligt: vrouwen van lang en kort geleden, van over de hele wereld, uit verschillende christelijke tradities. Wonderlijke figuren, middeleeuwse mystici, eigenzinnige eenlingen en avontuurlijke reizigers. In dit boek laat ik zien hoe je op een andere manier dan we gewend zijn de kerkgeschiedenis door kunt reizen en hoe leuk dat is.

Wonderlijke figuren, middeleeuwse mystici, eigenzinnige eenlingen en avontuurlijke reizigers

Dat wat opviel

Al schrijvend over de achttien vrome vrouwen uit dit boek zag ik een aantal rode lijnen en terugkerende patronen. Het viel me op hoe vaak deze vrouwen op weg waren gezet door een bijzondere ervaring: door een bepalend moment waarin ze zich aangesproken wisten door God, door een helder visioen of door een meer subtiele roeping als een fluistering van boven. Zo’n moment tekende hun verdere leven en gaf ook genoeg moed om te blijven doen wat ze wilden doen. Dat was niet eenvoudig: alle vrouwen uit dit boek moesten ingaan tegen de verwachtingen die anderen van hen hadden. Ouders, kerk, maatschappij: overal lagen ideeën op de loer die vrouwen een kleinere plaats toebedeelden dan ze zelf voor ogen hadden. Je stem laten horen en je eigen weg gaan was en is een stap die moed vereist. Soms deden vrouwen dat schijnbaar zonder enige moeite en soms was het een ware worsteling.

Eén van die vanzelfsprekende ideeën was het vinden van een echtgenoot en het krijgen van kinderen. Opvallend genoeg koos een meerderheid van de vrouwen uit dit boek voor een leven zonder gezin. Sommigen moesten zich zelfs met hand en tand verzetten tegen ouders die hen wilden uithuwelijken. Een huwelijk betekende immers niet alleen dat het leven beperkt werd tot een bestaan binnenshuis, maar ook een aanzienlijke kans op overlijden bij de bevalling. Een gezin was tot nog maar kort geleden lastig te combineren met een bijzondere roeping tot een religieus, creatief of maatschappelijk betrokken leven. In de middeleeuwen was het klooster daarom de aangewezen plek voor vrouwen om zich te kunnen ontplooien en tijd te hebben voor studie en ontwikkeling. En ook latere vrouwen kozen soms bewust voor een vrijgezellenbestaan.

We hebben voorbeelden nodig

Bij het schrijven dacht ik aan al die vrouwen die nooit de kans hadden hun eigen weg te gaan. Naamloze en vergeten mensen van wie we nooit hun talent en kunde hebben gezien. En ook dacht ik aan al die vrouwen die op hun eigen plaats en op hun eigen manier een rijk leven leefden. Ze lieten geen sporen na in de geschiedschrijving, want die verhalen gaan grotendeels over de rijksten en machtigsten op aarde. Toen, maar ook nu nog, zijn er te veel vrouwen die zich niet gehoord en gezien voelen. Schrijven over vrouwen en andere minderheidsgroepen blijft daarom belangrijk: om te zorgen dat we ons blijven herinneren dat de geschiedenis veelkleuriger is dan we denken.

Ik heb weleens gedacht dat het schrijven over vrome vrouwen langzaam een achterhaalde zaak zou worden, omdat we toch allemaal wel weten dat we niet zonder een veelheid aan verhalen kunnen. Maar nog tijdens het maakproces, dat bij elkaar wel een paar jaar in beslag nam, werd duidelijk dat dit niet vanzelfsprekend is. Ja, vrouwen laten hun stem horen, maar de beweging die vrouwen op een lagere plek dan mannen wil zetten, is sterk. Steeds weer moeten we ervoor waken dat kerk en theologie saaie rechttoe-rechtaanplekken worden waar we steeds dezelfde stemmen horen. Dit boek is daarom ook een ode aan de rafelige randjes en vreemde vogels waardoor het christendom kleur krijgt. We hebben het nodig de verhalen van vrouwen uit de vergetelheid te halen, om ons steeds weer te kunnen herinneren dat vrouwen altijd al hebben bijgedragen aan kerk en geloof. Om kleine en grote meisjes voorbeelden te geven die hen inspireren om te durven luisteren naar hun verlangen en roeping.

Dit boek is een ode aan de rafelige randjes en vreemde vogels waardoor het christendom kleur krijgt

Hoe zit dit boek in elkaar?

Ik schreef dit boek zoals de boeken die ik zelf graag lees: als een mengeling van historisch verhaal en persoonlijke reflectie, zodat de levens van de vrome vrouwen betekenis krijgen in het heden. Achter in het boek vind je de bronnen die ik gebruikte om alle verhalen te schrijven. Maar woorden zijn niet het enige waarmee hun recht gedaan wordt. Dit boek is een samenwerking tussen beelden en teksten die elkaar wederzijds hebben beïnvloed. Kunstenaar Ineke Workala benaderde mij met het idee samen een boek te maken en dat proces inspireerde en verraste ons beiden. Soms gaf het beeld de eerste aanzet, soms het verhaal, altijd verrijkten ze elkaar.

Elk hoofdstuk wordt afgesloten met een kleine liturgie. Rituelen, gebeden en liederen spreken een eigen taal. Ze bieden een nieuwe ingang om een existentieel thema te verkennen en te begrijpen. De intentie van een goede liturgie is dat die mensen aanzet tot daden. Zo zorgt liturgie ervoor dat je niet in jezelf gekeerd blijft en maakt ze je moedig genoeg om op te staan. Elk hoofdstuk is daarmee een mozaïek geworden van vier elementen: beeld, biografie, reflectie en liturgie. Je zou zelfs kunnen zeggen dat elk hoofdstuk een kleine viering is: tekst en preek omlijst door kunst en liturgie. Dat krijg je als een dominee een boek maakt.

Ten slotte

Dit boek is opgedragen aan vijf dochters: drie van Ineke en twee van mijzelf. Vijf vrome vrouwen van de toekomst. Onze wens is dat zij en alle andere mensen hun weg durven gaan en hun stem laten horen.

Gertine Blom is theoloog en predikant. Ze is bekend van het platform vromevrouwen.nl, waarmee ze vergeten verhalen van vrouwen uit de kerkgeschiedenis zichtbaar maakt.

Ineke Workala is kunstenaar en illustrator. Met haar karakteristieke linosnedes wekt zij deze Vrome vrouwen tot leven.

Wil je Vrome vrouwen bestellen?

In Vrome vrouwen portretteren theologe Gertine Blom en illustrator Ineke Workala achttien bekende en minder bekende vrouwelijke geloofsgetuigen. Van Dorothee Sölle en Etty Hillesum tot Mahalia Jackson, Elisabeth van Thüringen en Inge Lievaart: ieder portret laat een eigen vorm van moed en toewijding zien. De rijke en veelkleurige geschiedenis van deze vrouwen wordt uitgebeeld met een linosnede en aangevuld met een kleine liturgie met een gebed, lied en overdenking. Een prachtig geschenkboek voor heiligen, herrieschoppers en vrouwen van deze tijd.

Bestel Vrome Vrouwen