Recensie: Brieven. Een selectie van Hildegard van Bingen

Hildegard van Bingen had een zeer groot netwerk blijkt uit de vierhonderd brieven die van haar zijn overgeleverd. Kitty Bouwman las Brieven. Een selectie van Hildegard van Bingen in de vertaling van Jef Ector en Jeroen de Gussem. Lees hier haar reactie.

Hildegard van Bingen (1098-1179) was een veelzijdige vrouw uit de middeleeuwen. Ze was benedictines en abdis van een klooster dat ze zelf gesticht had, profetes en visionaire, componiste en dichteres, geestelijk begeleider en kruidenarts. We mogen haar beschouwen als een homo universalis. Hildegard van Bingen heeft een omvangrijk werk nagelaten dat uit verschillende genres bestaat: theologische en ethische werken, brieven, monastieke werken, liederen, natuurgeneeskundige werken. Deze verschillende genres hebben gemeenschappelijk dat haar werken visionair zijn. Hildegard ontving visioenen van God die haar de opdracht gaf op te schrijven wat ze in het levende licht zag en hoorde.

Groot netwerk

In deze bundel is een deel van de brieven van Hildegard van Bingen opgenomen. Ze heeft rond de vierhonderd brieven nagelaten die zij in dertig jaar heeft geschreven. Ze had dus een groot netwerk. Deze bundel bevat een selectie, in totaal 116 brieven. Haar eerste brief was gericht aan de cisterciënzer Bernardus van Clairvaux die zij benaderde over haar visionaire ervaringen en haar profetische opdracht om de goddelijke boodschap bekend te maken. Met deze opdracht kon ze niet als vrouw naar buiten treden, omdat de Godskennis die zij via haar visioenen ontving buiten de kerkelijke gezagsdragers omging. Haar visioenen moesten eerst getoetst en erkend worden.

Daarnaast onderhield ze briefwisselingen met Paus Eugenius III die haar visionaire ervaring erkende, maar ook met vele andere kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders. Ze correspondeerde met abten en abdissen aan wie ze beleidsadviezen gaf, met kloostergemeenschappen aan wie ze richtlijnen gaf voor monastiek leven, maar ook met monniken en monialen aan wie ze geestelijke begeleiding gaf. Daarnaast zijn er briefwisselingen overgeleverd over Hildegards correspondentie met wereldlijke personen, zowel gewone mensen als bestuurders.

Diversiteit

Deze diversiteit is terug te vinden in de keuze van de vertalers. Het eerste deel bevat biografische brieven over belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Hildegard. Het tweede deel bevat vele briefwisselingen met de paus en de keizer, maar ook met monniken en leken. De bundel is voorzien van een inleiding over het leven van Hildegard, haar visioenen, maar gaat ook in op de complexiteit van het onderzoek naar de brieven van Hildegard en de overlevering van de handschriften dat nog volop gaande is. Deze bundel opent met een voorwoord van Zr. Dr. Maura Zátonyi van de St. Hildegard Academie te Eibingen, een Centrum voor Wetenschap, Onderzoek en Europese Spiritualiteit. 

Deze bundel is een rijkdom voor liefhebbers en kenners van Hildegard van Bingen. Van harte aanbevolen.

Kitty Bouwman, geestelijk begeleider en onderzoeker. Zij schreef het boek Schepping uit liefde, de gestalten Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen, Leeuwarden 2025, 2026 tweede hernieuwde druk.

Bestel Brieven. Een selectie van Hildegard van Bingen bij onze partner Boekenwereld

Bestel Brieven. Een selectie

De brieven van Hildegard van Bingen vormen een uitzonderlijk corpus binnen de middeleeuwse literatuur en geven direct zicht op haar optreden als abdis, visionair en gezaghebbende stem binnen kerk en samenleving. Anders dan haar visionaire traktaten tonen deze teksten haar in concrete situaties, aangesproken door anderen en zelf interveniërend.

In haar correspondentie richt Hildegard zich tot pausen, keizers, bisschoppen, abten, medezusters en leken. Zij geeft raad, spreekt vermanend, bemoedigt en corrigeert. Veel brieven ontstaan in contexten van conflict, onzekerheid of crisis, waarin zij zich beroept op haar visioenen en tegelijk met grote scherpte spreekt over macht, verantwoordelijkheid en orde binnen de middeleeuwse kerkelijke en politieke verhoudingen.

Hier krijgt innerlijke ervaring een publieke vorm. Wat in het klooster wortelt, treedt naar buiten en werkt door in kerkelijke en politieke verhoudingen. Het gezag dat spreekt, berust niet op positie alleen, maar op overtuiging, volharding en een uitgesproken oordeel dat verantwoordelijkheid oproept.

Historisch zijn de brieven van groot belang voor het begrijpen van Hildegards netwerk en invloed. Zij laten zien hoe een vrouwelijke religieuze figuur in de twaalfde eeuw kon optreden als publieke autoriteit, zonder haar positie te ontlenen aan de gebruikelijke structuren van macht.

De Nederlandse vertaling en inleiding situeren de brieven in hun historische context en maken hun samenhang zichtbaar, zonder de eigen toon en urgentie van Hildegards stem te dempen.