Wanneer geloven stress veroorzaakt

Mensen kunnen stress ervaren door de dingen die ze zijn gaan geloven over God, gehoorzaamheid en schuld en over wat veilig en gevaarlijk is. Deze stress kan invloed hebben op relaties, werk, identiteit en gezondheid. Inge Bosscha noemt dit ‘geloofsstress’ en wijdt er een drietal artikelen aan. In dit eerste artikel onderscheidt ze geloofsstress van ‘kerkpijn’ en ‘religiestress’ en laat ze aan de hand van praktijkvoorbeelden zien welke vormen geloofsstress kan aannemen.

Nieuwe woorden voor wat al lang bestaat

Achteraf gezien is het haast absurd. Toen ik ruim tien jaar geleden begon met publiceren over de impact die een religieuze opvoeding kan hebben, ging zo’n beetje alles wat ik schreef over geloofsstress. Toch gebruikte ik dat woord niet. En de duizenden reacties die ik de afgelopen jaren kreeg van kerkgangers en kerkverlaters, gingen ook negen van de tien keer over geloofsstress. Alleen niemand noemde het zo.  Het woord leek nog niet te bestaan.

Sinds het woord me een paar maanden geleden spontaan inviel, ben ik het gaan gebruiken. En dan valt het op dat mensen vaak meteen lijken te begrijpen wat ermee wordt bedoeld. Sterker nog, regelmatig klinkt het: ‘Hé, dat heb ik ook!’ Of: ‘Oh, heet dat zó?’

Geloofsstress is de spanning die ontstaat wanneer (aangeleerde) overtuigingen leiden tot innerlijk conflict, angst en/of onderdrukking van de persoonlijkheid. Kortgezegd: geloofsstress is innerlijke spanning die ontstaat door overtuiging.

Geloofsstress is iets anders dan ‘kerkpijn’. Ook dit woord riep, toen het steeds bekender werd en in de media werd genoemd, bij velen meteen herkenning op. Gesprekken over kerkpijn gaan vaak over wat iemand is aangedaan en hoe mensen met elkaar zijn omgegaan, bijvoorbeeld rondom pastoraat en kerkelijke tucht. Maar in heel veel verhalen hoor ik ook dat mensen last hebben van wat hen is aangeleerd. En precies dàt deel wordt gevangen door het woord geloofsstress. 

Geloofsstress is ook iets anders dan ‘religiestress’. Dat laatste heeft vaak betrekking op een bredere, maatschappelijke context, zoals het spanningsveld dat kan ontstaan bij religie op het werk, religie in de politiek en religie in de samenleving. Geloofsstress gaat echt over iemands persoonlijke beleving. 

Geloofsstress in de praktijk

Ik kan niet beter uitleggen hoe geloofsstress er in de praktijk uitziet, dan door mensen met geloofsstress zelf aan het woord te laten. Daarom volgen nu enkele citaten van zowel kerkgangers als kerkverlaters die met geloofsstress te maken hebben gehad*:  

‘Ik begreep nooit hoe het kon dat klasgenoten zich zo enthousiast op nieuwe dingen stortten. Hoe wisten ze dat het van God was? Vertrouwden ze daar gewoon op? Was hun geloof groter dan het mijne? Of waren ze vergeten dat dingen ook van de duivel konden zijn? Moest ik hen waarschuwen? Ik had elke dag zo veel stress. Soms had ik daar zo’n buikpijn of hoofdpijn van dat ik niet eens naar school kon.’ – Emiel

‘En natuurlijk was daar dan het verhaal van de verlossing van al onze zonden. De Here Jezus, die daarvoor gekruisigd en nedergedaald ter helle was. Maar als ik eerlijk ben, hielp dat niet echt mee om me minder schuldig te voelen. Aangezien dit enorme offer ook nog eens míjn schuld was, omdat het was vanwege míjn zonden. Verschrikkelijk vond ik dat. Mijn ouders zeiden dan dat God nu met een gouden bril naar mij keek. Zonder het offer van Jezus zag God alleen maar zwart als Hij mij zag, maar nu, dankzij het offer, zag Hij goud. Dat kwam niet door mij, maar doordat Jezus als een soort bemiddelaar tussen mij en God in was gaan staan. God zag dus eigenlijk Jezus. Nog steeds had al het goede niets met mij te maken. Ik was nu als zesjarige ook nog verantwoordelijk voor de dood van een man. Nee, dat hielp beslist niet.’ – Cora

‘Toen ik op mijn werk gepest werd, heb ik daar niks van gezegd, tegen niemand. Hoe kon ik in vredesnaam boos worden als ik altijd vriendelijk moest zijn? Ik geloofde dat ik dit moest verdragen. Niet klagen, maar dragen en bidden om kracht.’ – Arend

‘God zal het doen. Wacht maar af. En ik tuurde mijn leven af, op zoek naar signalen en knipogen van God. Dat kon werkelijk van alles zijn. Ik was altijd bang dat ik aanwijzingen zou missen of negeren. Ik herinner me een voortdurend aanwezig gevoel van falen.’ – Leen

‘Het voelde altijd alsof ik een achterstand had. Niet alleen was ik opgegroeid in een subcultuur met specifieke regels en gebruiken, maar ook in mijn persoonlijkheidsontwikkeling leek ik anders te zijn. Ik was niet in balans. Gaf de ander veel meer ruimte dan mezelf. Ik had niet geleerd om gelijkwaardig te zijn, niet geleerd om te luisteren naar mijn eigen behoeften en niet geleerd om mijn grenzen aan te geven. Je kon met mij sollen. Achteraf begrijp ik dat dit het gevolg is geweest van opgegroeid zijn met het idee dat jezelf wegcijferen het beste was wat je als goede christen kon doen. Het draaide niet om jou, maar om de ander. En vooral om de Ander met een hoofdletter, om God.’ – Jenny

‘Elke keer als ik iets leuk of goed van mezelf vond, raakte ik in paniek. De duivel wilde natuurlijk dat ik zo dacht! Hij wilde niets liever dan dat ik op een dag zou gaan geloven dat ik het offer van Jezus helemaal niet nodig zou hebben. Zodra ik dat zou denken, was ik verloren.’ – Wies

‘Als God wilde dat ik zou trouwen met een jongen die me niet zo leuk leek, was ik er niet gerust op dat ik God dan zou gehoorzamen. Ik was bang dat God plannen met mijn leven had die mij maar niks leken. En dat ik dan een andere weg zou inslaan, bij God vandaan. Dus trainde ik mezelf om dingen te doen die ik niet leuk vond, puur vanwege de angst dat ik God zou verlaten. Nog altijd heb ik moeite om te doen wat ik wil. Daar zit een enorme rem op. Als ik iets doe wat ik leuk vind, voelt dat alsof ik iets verkeerds doe.’ – Joselien

Twee categorieën

Als we kijken naar geloofsstress, dan zou je dit grofweg kunnen verdelen in twee categorieën. Je kunt geloofsstress ervaren omdat je last hebt van je eigen – aangeleerde of ontwikkelde – aannames en overtuigingen, bijvoorbeeld over hoe God zou zijn. Er is echter ook een vorm van geloofsstress naar aanleiding van de leer zelf. En dan bedoel ik een bepaalde bijbeluitleg of een geloof waarvan je aanneemt dat dit nou eenmaal zo is, dus wat je niet zomaar even kunt aanpassen om van de stress af te komen.

In mijn volgende artikel laat ik zien hoe je kan omgaan met stress ten gevolge van de eigen aannames en overtuigingen. Geloofsstress vanwege een bepaalde leer bespreek ik in het derde artikel.

Nou zijn er natuurlijk eindeloze discussies mogelijk over of iets een aanname is of een feit. Als je iemand met geloofsstress nabij wilt zijn, kan het goed om je eerst te verdiepen in hoe diegene het zélf beleeft.

Geloof en stress kunnen overigens ook op een helpende manier met elkaar verbonden zijn. Veel mensen ervaren hun geloof juist als een bron van steun en kracht tijdens stressvolle perioden. Daar wil ik uiteraard niks aan afdoen. Ik vind het  mooi om te zien dat geloof een positieve uitwerking kan hebben op mensen. Ik denk alleen dat wanneer we beter begrijpen wat er soms misgaat, we ook beter kunnen voorkomen dat dit gebeurt. 

Waarom het ertoe doet

Geloofsstress is geen zeldzaam fenomeen. Veel mensen dragen restspanning uit hun religieuze opvoeding met zich mee en deze spanning kan invloed hebben op relaties, werk, identiteit en gezondheid. Wanneer geloof structureel stress veroorzaakt, vraagt dat om aandacht. Door het te benoemen, kunnen we het herkennen en bespreekbaar maken en zo ontstaan er inzichten die nodig zijn voor herstel en preventie. 

*Bovenstaande citaten komen uit het boek Mantel van angst, als religie onderdrukt, beschadigt of traumatiseert.

Inge Bosscha geeft voorlichting over geloofsstress, kerkpijn en religieus trauma. Daarnaast beheert zij op Facebook een besloten steungroep voor mensen die daarmee te maken hebben. Sinds 2015 publiceert zij over de impact die een religieuze opvoeding kan hebben in de vorm van persoonlijke blogs en ervaringsverhalen op de website https://dogmavrij.nl/.

Fragment uit Mantel van Angst