Menu

None

Wat als meer kennis niet helpt tegen desinformatie?

Een essay van theoloog James K.A. Smith over kennis, wantrouwen en mystiek

Het duister dat ons verlicht

We worden overspoeld door informatie, maar ons vertrouwen keldert. Het is de paradox van deze tijd, stelt theoloog James K.A. Smith. Afleiding, desinformatie en verdeeldheid stellen onze menselijkheid en ons vertrouwen op de proef. Meer kennis zal dat probleem niet oplossen, maar wat dan wel? Komend voorjaar verschijnt Smiths boek Make Your Home in This Luminous Dark in Nederlandse vertaling onder de titel Het duister dat ons verlicht. Dit essay is een voorproefje van zijn denken.

โ€˜What If the Solution To Dis-information Is Not More Knowledge?โ€™ by James K.A. Smith was originally published by Yale University Press and is translated into Dutch by Andrรฉ Groenendijk and published here with permission.

Een gepolariseerde tijd, een tijdperk van enorme onzekerheid, een cultuur geplaagd door afleiding en desinformatie. Hoe je het ook noemt: het is een poging om onder woorden te brengen wat we voelen in ons geplaagde collectieve bewustzijn.

Een van de redenen waarom ik Het duister dat ons verlicht schreef, is mijn overtuiging dat we pas echt de confrontatie aangaan met deze plaag wanneer we onderkennen dat het om een spirituele of geestelijke gesteldheid gaat. Dit bedoel ik niet in een smalle, โ€˜religieuzeโ€™ zin. Nee, we kunnen deze gekmakende verschijnselen pas aan de orde stellen wanneer we aandacht besteden aan de diepere uitdagingen voor de menselijke geest. We hebben te maken met iets wat de technocratie niet kan oplossen. Ik doe een poging om deze geestelijke gesteldheid te diagnosticeren en leg dan uit waarom we โ€“ en dat zal je misschien verrassen โ€“ een remedie vinden in de oude mystiek.

Diagnose: onze โ€˜geestelijkeโ€™ gesteldheid

We worden overspoeld door kennis en een stroom aan informatie. We hebben onvoorstelbaar grote databanken in onze broekzak. In zoโ€™n wereld voelen we de druk om te laten zien dat we weten โ€˜wat er speeltโ€™. Kennis is een valuta geworden, een identiteit.

We worden echter ook geteisterd door mis- en desinformatie, omdat onze maatschappij nu eenmaal georganiseerd is als een kennis- en informatie-economie. In een tijd van AI-troep en digitaal bedrog kunnen we niet eens meer afgaan op wat we met onze eigen ogen zien. En daarom geldt deze treurige paradox: op de een of andere manier weten we meer dan ooit en tegelijk hebben we minder vertrouwen in ons vermogen om de waarheid te onderscheiden. Ondanks astronomische hoeveelheden informatie en kennis, hebben we dus steeds minder vertrouwen in elkaar. We zijn achterdochtiger dan ooit. Er zijn altijd wel mensen en bewegingen die een slaatje willen slaan uit deze toestand en ons collectieve wantrouwen gebruiken voor eigen gewin. Deze mensen noemen we Cynici.

En voelt het ook niet alsof we drukker en, door de nimmer aflatende stortvloed aan informatie, verstrooider zijn dan ooit tevoren? Hele bedrijfstakken houden zich bezig met het trekken en bezetten van onze aandacht. Het doel van dit โ€˜bezetโ€™ is ofwel om onze aandacht om te zetten in consumptie, ofwel ons op te delen in rivaliserende kampen. We worden โ€˜gemerktโ€™ door de labels die we ons hebben toegeรซigend, of het nu Prada is of Lululemon, rechts of links, of โ€˜wijโ€™ tegenover โ€˜zijโ€™.

Onze geestelijke, spirituele gesteldheid wordt dus bepaald door gefabriceerde afleiding die bezitneemt van onze aandacht om ons te maken tot gewillige consumenten of partijdige rivalen, opgedeeld in strijdende klassen en identiteiten.

Dit is fundamenteel ontmenselijkend, betoog ik. Door ons te ontmenselijken creรซert deze spirituele omgeving vijandigheid en ondermijnt ze onze solidariteit. Wanneer we gereduceerd worden tot consumerende, merkdragende dieren, worden de โ€˜identiteitenโ€™ die we onszelf verschaffen en die ons onderscheiden van anderen, belangrijker dan het rationele en spirituele dat we als mensen gemeen hebben. Het goede van de Verlichting wordt systematisch afgebroken.

Als ik deze โ€˜geestelijkeโ€™ gesteldheid diagnosticeer, is het belangrijk om op te merken dat in de Verenigde Staten โ€“ een vreemde uitzondering in het secularisatieverhaal โ€“ religie geen gegarandeerde bescherming hiertegen biedt. Op te veel manieren reflecteert het Amerikaanse christendom deze gesteldheid, of wakkert die zelfs aan.

Een remedie: niet-weten

Hoe moeten we omgaan met deze geestelijk-spirituele gesteldheid? Wat hebben we nodig?

Laten we beginnen met een nederige bekentenis: we kunnen ons niet nadenkend een weg banen uit deze rotzooi. Nog meer kennis gaat ons niet redden. Ik weet dat dit op het eerste gezicht misschien heel gek klinkt, maar we gaan het probleem van desinformatie niet oplossen metโ€ฆ meer informatie. (Dat probeerde je met je oom bij het kerstdiner. Hoe ging dat?) We moeten eerst het probleem van ons wantrouwen bij de wortel aanpakken. Daarvoor hebben we iets anders nodig dan kennis. En als christen voeg ik daar nog aan toe: een toereikende remedie moet zowel onze gedeelde geestelijke gesteldheid helen alsook het hedendaagse christendom.

We gaan het probleem van desinformatie niet oplossen metโ€ฆ meer informatie

De remedie die ik voorstel en die de drijvende kracht is achter Het duister dat ons verlicht, is tweevoudig.

Ten eerste: in plaats van het vergaren van nog meer kennis en informatie, moeten we zoeken naar wijsheid.

Onze honger naar kennis is vooral een voorliefde voor beheersing en controle. Die houding ten opzichte van de wereld en elkaar heeft echter slechts onze angst en achterdocht gevoed.

De moderniteit vertelde ons dat we res cogitans zijn, โ€˜denkende dingenโ€™, wat ons heeft gereduceerd tot dataverwerkers. Misschien worden we, nu AI die beneden-menselijke taak overneemt, bevrijd tot het zijn van minnaars van wijsheid, waartoe we ook geroepen zijn. Plato herinnert ons eraan dat wijsheid haar oorsprong vindt in verwondering. Verwondering is een houding van weetgierigheid zonder beheersingsdrang. Daarom denk ik dat we allemaal wel wat meer filosofie kunnen gebruiken in ons leven โ€“ het liefhebben (phileo) van wijsheid (sophia).

Ten tweede: de zoektocht naar wijsheid vereist de kunst van contemplatie. Hierin kunnen we iets leren van de mystici.

Wijsheid is slechts toegankelijk voor degenen die ervoor openstaan en verblijven in een stilte die geruisloos genoeg is om de fluisteringen van sophia te verstaan. Als we dus wijsheid nodig hebben om ons te ontdoen van de laatmoderne geestelijke gesteldheid, dan moeten we ons vermogen tot contemplatie cultiveren, zodat we ons kunnen openstellen voor die wijsheid. Met andere woorden: om een weg tot het liefhebben van wijsheid te openen, zullen we ons vermogen moeten cultiveren om zowel afleiding als consumptie te weerstaan.

Volgens de mystici is wijsheid slechts te vinden aan de andere zijde van het niet-weten. Daarom denk ik dat de christelijke contemplatieve traditie een bron is voor het helen van onze geestelijke gesteldheid in de eenentwintigste eeuw. We hebben geen behoefte aan meer informatie; we zullen ons wantrouwen en onze achterdocht niet genezen met meer kennis. De mystici nodigen ons in plaats daarvan uit om een radicalere therapie te overwegen: we moeten leren de eenzaamheid te vinden, naar de stilte te luisteren, en te verblijven in de duisternis van niet-weten, om zo te ontwaken in de verwondering die wijsheid is.

De mystici getuigen zonder uitzondering van een verrassende โ€“ verwonderlijke โ€“ uitkomst van het bewandelen van deze weg: je zult mensen met andere ogen zien. Dit is het waagstuk van de mystieke weg: dat het liefhebben van wijsheid uiteindelijk leidt tot de wijsheid van het liefhebben.

James K.A. Smith

James K.A. Smith is hoogleraar filosofie aan Calvin University in de Verenigde Staten. Hij is de auteur van talloze boeken, waaronder Make Your Home in This Luminous Dark dat komend voorjaar in Nederlandse vertaling verschijnt onder de titel Het duister dat ons verlicht.


Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van Theologie.nl? Schrijf je dan in voor onze wekelijkse nieuwsbrief. Daarin selecteren we de mooiste, nieuwste en scherpste artikelen van de week. Ook houden we je op de hoogte van nieuwe boeken, speciale events en De theologie podcast. 

Word lid van Theologie.nl 

Wil je meer artikelen kunnen lezen over boeken, levensvragen, maatschappelijke thema’s en spiritualiteit? Word dan lid vanย Theologie.nlย en sluit een basisabonnement af vanaf โ‚ฌ5,83 per maand.ย 

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken