Basis

Pastoraat bij seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld

Ongewenst seksueel contact kan zich in vele vormen voordoen, zoals seksueel getinte opmerkingen, aanrakingen, seks via een webcam, verkrachting. En in vele verschillende situaties: tussen een kind en een volwassene, een (echt)paar, een dominee en een gemeentelid; vrouwen en mannen kunnen er slachtoffer van zijn, het komt in alle lagen van de samenleving voor. ‘Seksuele grensoverschrijding’ is de overkoepelende term die tegenwoordig meestal voor al deze contacten gebruikt wordt.

Dat ongewenste seksuele grensoverschrijdingen zeer veel voorkomen, heeft in de laatste jaren de MeToo-campagne laten zien. Vrouwen en mannen deelden via sociale media verhalen van seksuele intimidatie en andere vormen van ongewenst seksueel contact. Al veel eerder bleek uit onderzoek dat één op de vier vrouwen in Nederland voor haar zestiende jaar te maken heeft gehad met één of meer ongewenste grensoverschrijdingen.

Wat is seksuele grensoverschrijding?

Dat is het duidelijkste te omschrijven aan de hand van het tegendeel: gewenst seksueel contact is vrijwillig, met instemming van de betrokkenen, en de betrokkenen zijn gelijkwaardig. Partners kunnen elkaar laten weten en laten blijken dat ze het seksuele contact willen, er wordt geen (lichamelijke of psychische) druk uitgeoefend, niet gemanipuleerd, en het leeftijds- en/of machtsverschil tussen de partners is niet zo groot dat een van de twee een groot overwicht heeft. Voor kinderen en jongeren geldt ook dat het seksuele gedrag bij hun leeftijd en ontwikkeling moet passen. Als aan een of meer van deze voorwaarden niet is voldaan, is er sprake van seksuele grensoverschrijding.

Vormen van seksuele grensoverschrijding zijn bijvoorbeeld:

Seksueel geweld wordt in de wet omschreven als verkrachting (‘seksueel binnendringen van het lichaam’) en/of aanranding (andere seksuele handelingen) waarbij geweld is gebruikt of waarbij met geweld is gedreigd en/of waarbij de situatie zo was dat iemand niet kon weigeren (doordat hij of zij onder invloed was van drugs bijvoorbeeld). Ook een gewenst seksueel contact kan overgaan in seksueel geweld, als iemand heeft aangegeven dat zij/hij geen verder contact meer wil en de ander diegene dwingt om door te gaan.

Bij seksueel misbruik is sprake van een grote ongelijkwaardigheid in leeftijd en/of machtspositie (bijv. seks tussen een leraar en een leerling, een hulpverlener en een cliënt). Seks tussen een volwassene en een kind valt hier altijd onder.

Seksueel geweld en seksueel misbruik zijn strafbaar.

Seksuele intimidatie is verbaal, non-verbaal of lichamelijk gedrag met een seksuele betekenis dat de waardigheid van een persoon aantast, in het bijzonder als er een bedreigende, beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd.

In de dagelijkse praktijk zijn bovenstaande definities niet altijd zo duidelijk.Als je mensen vraagt om seksueel contact te beoordelen, kan dat nogal uiteenlopen: wat voor de één ‘een onschuldige flirterige opmerking’ is, is voor de ander vernederend; het ‘avontuurtje’ van de een, is een ongewenste, negatieve seksuele ervaring voor de ander. De hulpverlener die haar cliënt net iets te intiem en te lang omhelst – zie je dat als ‘seksueel misbruik’?

Wordt aan mannen gevraagd of ze tegen hun zin seksuele handelingen met een vrouw hebben verricht en de vrouw hierbij psychische druk of manipulatie heeft toegepast – dan vallen de cijfers een stuk hoger uit, dan bij de vraag of ze seksueel geweld hebben meegemaakt. Waarschijnlijk denken mannen bij ‘seksueel geweld’ sterk aan ‘seks onder (fysieke) dwang’.

Bij alle vormen van seksuele grensoverschrijding zijn machtsverhoudingen van belang: er is sprake van machtsmisbruik met seksuele handelingen als middel. Immers: als de ander niet instemt of niet kan weigeren, en je gaat door, gebruik je macht. Ook als dat niet zo gezien wordt door de betrokkenen.

Wat doet seksuele grensoverschrijding met mensen?

De gevolgen van seksueel misbruik zijn zeer ingrijpend en werken niet zelden levenslang door in het leven van degenen die hier slachtoffer van zijn. Lichamelijke en psychische gevolgen komen vaak in combinatie voor. Iemand kan lichamelijk letsel oplopen als direct gevolg van toegepast geweld, maar ook last krijgen van buikpijn, hoofdpijn, grote vermoeidheid, problemen met seksualiteit en allerlei andere lichamelijke klachten.

Psychische en emotionele gevolgen: negatief zelfbeeld, gebrek aan eigenwaarde en zelfvertrouwen, anderen niet vertrouwen, depressie, PTSS (posttraumatisch stresssyndroom).

Kinderen kunnen groei- en ontwikkelingsachterstanden krijgen, gaan bedplassen, slecht gaan eten.

Het niet kunnen en durven praten over het misbruik, of negatieve reacties krijgen als je er wél over praat (zelf de schuld krijgen, niet geloofd worden, anderen bagatelliseren wat er gebeurd is) versterken de schuld- en schaamtegevoelens die een slachtoffer meestal al ruimschoots heeft. Zo krijgt iemand nog minder eigenwaarde en raakt nog meer getraumatiseerd.

Extra pijnlijk en lastig is het feit dat in de meeste gevallen van seksueel misbruik de pleger een bekende van het slachtoffer is.

Niet elke vorm van seksuele grensoverschrijding leidt tot ingrijpende, langdurige gevolgen bij een slachtoffer. Wie de verhalen leest die gedeeld worden via #MeToo merkt dat de verschillen groot zijn: voor de een werken de negatieve ervaringen een leven lang door, een ander heeft er niet veel last meer van. Wát er gebeurd is, hoe vaak iets gebeurd is, op welke leeftijd het gebeurde, iemands levensgeschiedenis – dat speelt allemaal mee.

Seksuele grensoverschrijding in onze samenleving

Seksueel geweld en seksueel misbruik zijn strafbaar. Daarmee geef je als samenleving aan dat je gebruik van geweld en dwang niet toelaat. En dat dat geen privé-zaak is. Ook niet als het zich binnenshuis afspeelt en/of tussen mensen die een relatie met elkaar hebben of met elkaar verwant zijn.

Maar het blijkt nog steeds moeilijk voor slachtoffers om over het geweld te spreken én voor anderen om slachtoffers serieus te nemen, ze te geloven.
Ondanks alle onderzoeken die laten zien hoe vaak seksueel misbruik voorkomt, blijkt het voor omstanders heel lastig om dit wérkelijk tot zich door te laten dringen. Dat lijkt te pijnlijk.

De reacties op de #MeToo-verhalen over verschillende vormen van seksuele grensoverschrijding, laten zien hoe bepaalde grensoverschrijdingen vanzelfsprekend zijn in onze samenleving. Die ‘moeten kunnen’, want ‘anders kan er toch niets meer’? Wil je geen hand op je bil? Ben je niet gediend van een ongevraagde seksueel getinte opmerking? Dan moet je dat zelf duidelijk aangeven, of: dan moet je maar geen kort rokje aantrekken/een blouse met een laag uitgesneden hals (‘dan vraag je er immers om?’)

Helemaal als er sprake is van subtiele manipulatie in plaats van duidelijke, fysieke dwang is het uitermate lastig om grenzen te stellen, om nee te zeggen.

Het wordt niet altijd onderkend en geaccepteerd dat in een situatie waarin de een meer afhankelijk is van de ander dan andersom, waarin sprake is van machtsverschil, degene met meer macht/minder afhankelijkheid de eerstverantwoordelijke is om de grenzen te stellen en te bewaken. Hierbij speelt ook mee dat sommige machtsverschillen breder cultureel geaccepteerd zijn en eerder ‘normaal’ gevonden worden. Zoals die tussen mannen en vrouwen, ouders en kinderen.

Deskundigen

Voor kerken

veiligekerk.nl helpt kerken om grensoverschrijdend gedrag binnen de kerk en huiselijk geweld te (h)erkennen, voorkomen en aan te pakken.
Een informatiebron voor achtergronden, inspiratieverhalen, werkvormen, protocollen en meldpunten over:

(Preventie van) seksueel grensoverschrijdend gedrag in pastorale relaties
Veiliger kerkelijk jeugd- en jongerenwerk
Signaleren en bespreekbaar maken van misbruik

Kerkelijke meldpunten (vaak ook informatie en begeleiding):

www.smpr.nl Meldpunt seksueel misbruik in de kerk. SMPR is er voor professionele begeleiding in situaties van seksueel misbruik in een pastorale of gezagsrelatie, zowel van volwassenen als van minderjarigen. De website biedt informatie voor gemeenten en slachtoffers – ook over gemeentebegeleiding en lotgenotendagen.
www.meldpuntgrensoverschrijdendgedragrkk.nl
Meldpunt en eerste opvang seksuele intimidatie/seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk.
meldpuntmisbruik.nl
Meldpunt seksueel misbruik in pastorale/kerkelijke relaties van Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt, Christelijk Gereformeerde Kerk, Nederlandse Gereformeerde Kerk, Voortgezette Gereformeerde Kerken Nederland en Hersteld Hervormde Kerk.
www.ikmeldhet.nl Reformatorisch meldpunt voor (slachtoffers van) seksueel misbruik. (Het werk van het Reformatorisch Meldpunt is complementair aan het werk van de kerkelijke meldpunten en bestrijkt de terreinen die buiten de opdracht van de kerkelijke meldpunten vallen. Denk hierbij aan seksueel misbruik binnen familierelaties (incest) of in andere vertrouwensrelaties. In tegenstelling tot de kerkelijke meldpunten kan het Reformatorisch Meldpunt geen (kerk)rechtelijke stappen ondernemen en werkt het Meldpunt anoniem.)

Gespecialiseerd op het gebied van godsdienst

www.vpsg.nl Stichting VPSG biedt advies en ondersteuning bij vragen rond seksueel geweld, godsdienst en zingeving. Een luisterend oor via telefoon, mail en gesprek. Op de website ook artikelen, preken, gedichten.

Informatie, directe hulp, advies, begeleiding, opvang:

Centrum Seksueel Geweld voor directe hulp en specialistische zorg na aanranding of verkrachting
ik vermoedhuiselijkgeweld.nl Iedereen die een sterk vermoeden heeft van huiselijk geweld (waaronder ook seksueel geweld valt) kan advies vragen bij Veilig Thuis. Dat kan zonder de naam van slachtoffer of pleger te noemen. Gaat het om ernstig geweld (het duurt al lang, het is intens, de kans op herhaling is groot, er worden wapens gebruikt of er zijn kinderen als getuige bij betrokken), dan is het verstandig om een melding te doen bij Veilig Thuis. Er wordt dan voor gezorgd dat er hulpverlening en opvang op gang komt voor slachtoffer, getuigen en pleger.
Telefoon: 0800-2000 (gratis en 24/7 bereikbaar).
www.huiselijkgeweld.nl Website van de overheid. Onder ‘ik zoek hulp’ en ‘organisaties’ vindt u een uitgebreid overzicht van adressen per regio. Verder veel informatie: feiten en cijfers, folders, dossiers, publicaties en nieuws. Diverse folders en brochures o.a. voor slachtoffers van partnergeweld, over beroepsgeheim, voor plegers, over kindermishandeling (voor ouders en voor kinderen).
www.slachtofferwijzer.nl Informatie over alle mogelijke vormen van hulp na (seksueel) geweld
Verbreek de stilte Hulplijn voor slachtoffers van seksueel geweld van Slachtofferhulp Nederland. Tel. 0900-9999-001
www.korrelatie.nl Informatie, en advies via telefoon, mail of chat.
Wat kun je doen bij seksuele intimidatie op je werk?
Seksueelmisbruik.info Website voor mannen die als jongen te maken hebben gehad met seksueel misbruik. Ook hun partners, familie-leden, omstanders en hulpverleners kunnen de informatie en verhalen lezen.

Centraal meldpunt

Meld.nl o.a. voor anoniem melden van seksuele intimidatie.

Verdieping

Seksueel geweld

Wat wij kunnen doen. Praktische handreiking voor omstanders bij seksueel misbruik, Sarina Brons- van der Wekken. Signalering, verschillende situaties, misbruik in kerkelijke context en op school, aangifte en hulpverleningsmogelijkheden.
Verwarrend, schadelijk en heilzaam; vergeving na seksueel misbruik. Alexander Veerman, 2017. Je kunt dit artikel hier lezen
Samen redden wij het wel, Marthe Link, Narratio, 2014
Trauma en herstel. De gevolgen van geweld – van mishandeling thuis tot politiek geweld. Judith Lewis Herman, Wereldbibliotheek, 1993.

Seksueel misbruik en geloof

Een aantal artikelen over seksueel geweld en geloof vindt u op www.vpsg.nl
Geschonden vertrouwen. Seksueel misbruik in een religieuze context, Ruard Ganzevoort e.a., Tilburg, KSGV, 2013.
En toen was er voor mij niemand meer. Pastorale handreiking godsdienst en incest. Uitgegeven door de Protestantse Kerk in Nederland in 1999. Hier te downloaden.
Ongehoord… ongezegd – mannen, seksueel misbruik en geloof. Ruard Ganzevoort. Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl
Ultieme breuken – ultieme bronnen. De fundamentele relaties tussen seksualiteit, trauma en religie. R. Ruard Ganzevoort. Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl

Seksueel misbruik in pastorale of gezagsrelaties

Materiaal met informatie, werkvormen voor begeleiding, voor veilig jeugdwerk, diverse (meld)protocollen vindt u op www.veiligekerk.nl en www.smpr.nl
Sigrid Zomer schreef twee boeken over seksueel misbruik in het pastoraat. Te downloaden via de site van SMPR.
De herder was een huurling. Leny Selles. Boekencentrum, 2001 (alleen tweedehands verkrijgbaar)
Vergeef ons onze schuld, zoals ook wij anderen hun schuld vergeven? Een feministisch-theologisch onderzoek naar de (on)mogelijkheid van vergeving bij seksueel misbruik in pastorale relaties. Marie Christine Hansen-Couturier, masterthesis Protestantse Theologische Universiteit, 2017. De tekst van dit onderzoek is te downloaden van de website van de SMPR.
Ik sta erbuiten – maar ik sta wel te kijken. De relationele dynamiek in geloofsgemeenschappen na seksuele grensoverschrijding in een pastorale relatie vanuit het perspectief van primaire slachtoffers. Christiane van den Berg-Seiffert, Boekencentrum, Zoetermeer 2015, ISBN 9023970373. Op de website van de PThU is het hele boek te downloaden, klik hier.
Geschonden lichaam. Pastorale gids voor gemeenten die geconfronteerd worden met seksueel geweld. R. Ruard Ganzevoort & Alexander L. Veerman. Zoetermeer: Boekencentrum 2000 Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl

Over pastoraat aan daders

Er zijn grenzen! Sex als machtsmisbruik van hulpverleners met hun vrouwelijke cliënten. Peter Rutter, Spectrum, 1990
Iemand valt niet samen met zijn daden. Handreiking voor het pastoraat 42. Protestantse Kerk in Nederland, 2004. Download