Diversiteit in de gemeente

Dit themanummer gaat over geloofsdiversiteit, in het verleden en in het algemeen. Maar wat als die diversiteit in de eigen gemeente concreet wordt? Als er meningsverschillen (of erger) ontstaan over actuele zaken, waar keuzes en beslissingen worden gevraagd? Is het mogelijk elkaar vast te houden, en hoe dan?

‘De Eshof’ is een open gemeenschap, waar ruimte is voor een diversiteit aan spiritualiteit, waarbij de Bijbelse verhalen onze eerste inspiratiebron zijn. Een vindplaats van geloof, hoop en liefde.

Met deze woorden stelt de protestantse gemeente ‘De Eshof’ te Hoevelaken zich voor op haar website. Het zijn ruimte scheppende woorden: open, diversiteit, inspiratiebron, vindplaats. Geen woorden die vastpinnen of afgrenzen, maar een uitnodiging om jezelf volop mee te nemen. Jij met jouw verhaal, met jouw geloofsbagage en jouw kwaliteiten en ervaringen.

‘De Eshof’ is geen uitzondering. Heel veel gemeenten onderstrepen diversiteit als waardevol kenmerk van hun gemeenschap. Als de Bijbel je bron is, dan is dat ook niet zo vreemd. Die bron, waaruit we als kerk en gemeente putten, is namelijk rijk en divers. In de Bijbel horen we een veelheid aan stemmen en is aandacht voor de mens en de aarde in al zijn of haar facetten. Met ieders gaven en eigenaardigheden. De Bijbel biedt geen afgeronde dogmatiek, maar is een levendige ontmoetingsplaats van mensen onderling én van God en mensen. We ontmoeten koningen en profeten, prostituees en corrupte belastingambtenaren, trouwe echtgenoten en schuinsmarcheerders, krachtpatsers en wegduikende zwakkelingen. Ze hebben allemaal een plekje in dat grote Verhaal van God met de mensen.

De Bijbel biedt geen afgeronde dogmatiek, maar is een levendige ontmoetingsplaats van God en mensen

Laat duizend bloemen bloeien

De apostel Paulus gebruikt in zijn brief aan de gemeente van Korinte het beeld van het lichaam. Het legt de nadruk op de talenten en gaven, die gemeenteleden kunnen inzetten en die het geheel van de gemeenschap ten goede komen. Dat laatste is voor Pauls heel belangrijk. Het gaat niet om het schitteren van de enkeling, maar ‘… als u zo graag gaven van de Geest bezit, streef er dan naar uit te blinken in gaven die de gemeente opbouwen. (…) Laat alles tot opbouw van de gemeente zijn’ (1 Korintiërs 14: 12, 26). Vanuit deze vooronderstelling van de rijkdom van diversiteit in de gemeente, ga ik in het vervolg vooral in op de ervaring dat het kan wringen.

Als het wringt

Hoe verschillend kun je in de kerk of je gemeente zijn? Als je geen gezamenlijke grond meer kunt vinden, dan wordt het samen leiding geven aan de gemeente lastig. Als er in de gemeente een conflict is over de visie, dan is het belangrijk om goed te onderzoeken hoe fundamenteel de verscheidenheid is. Vaak is het zo, dat de onderliggende waarden die in het geding zijn elkaar niet uitsluiten, maar wel ‘concurreren’. Het risico bestaat, dat in de hitte van de discussie de gezamenlijkheid ondergesneeuwd raakt. Met als gevolg dat mensen het gevoel kunnen krijgen, dat er geen gezamenlijke grond meer is.

Je kunt je voorstellen dat deze discussie wel even door kan gaan. Zelfs een mooi geschenk kan tot spanningen leiden in een kerkenraad en een gemeente. Er is in deze casus een veelheid aan waarden en de discussie gaat over de vraag welke waarden prioriteit krijgen. De ingenomen standpunten hangen samen met persoonlijke voorkeuren, maar daaronder liggen diepere waarden. Voor Carla is de vleugel niet alleen een instrument, maar vooral een middel om de lofzang aan God vorm te geven. Voor Klaas is een goede beamer noodzakelijk om missionair van betekenis te zijn. Mensen, die thuis naar een wazig beeld zitten te kijken, zullen sneller wegzappen.

Standpunten hangen samen met persoonlijke voorkeuren, maar daaronder ook diepere waarden

Onderliggende waarden

Het is belangrijk om te erkennen dat er verschillende belangen (of anders gezegd: verlangens) zijn bij het besteden van deze gift. Die hebben allemaal hun goed recht. Klaas kan zich best voorstellen, dat een vleugel waarde toevoegt aan de eredienst en ook Carla vindt het fijn als de beamer scherp projecteert. Er is echter ook nog een waarde, die boven de verschillende waarden met betrekking tot deze specifieke keuzemogelijkheid uitgaat. Wat de mensen met de verschillende verlangens samenbindt, is bijvoorbeeld de waarde van de eredienst of het verlangen het evangelie te delen. De specifieke en de overkoepelende waarden krijg je alleen scherp in beeld als je bereid bent naar elkaar te luisteren en je uit te spreken. De keuze kan dan nog steeds lastig zijn, en je kunt teleurgesteld zijn als jouw wens niet in vervulling gaat. Tegelijk tilt een zorgvuldig overleg de kerkenraad uit boven het niveau van ‘ik heb gewonnen’ of ‘jij hebt verloren’. Mogelijk komt er zelfs een compromis uit: met de huur, die de koren gaan betalen voor het gebruik van de vleugel, kan over een jaar een nieuwe beamer gekocht worden.

Ingewikkelder wordt het als blijkt, dat je elkaar niet op een dieperliggende waarde kunt vinden. Dat heb ik zien gebeuren bij discussies in kerkenraden over de vraag of men wel of geen ruimte wil geven aan het zegenen van homoseksuele relaties. In het gesprek geeft iemand aan, dat zij op de hoogte is van Bijbelteksten waarin een relatie tussen mensen van hetzelfde geslacht wordt afgewezen, maar zegt ze: ‘Als mensen in liefde en trouw hun leven samen willen delen, dan vind ik het mooi om dat als kerk te zegenen.’ Een ander kerkenraadslid reageert fel, dat ‘we op deze manier op een hellend vlak komen. Natuurlijk moeten we mensen in de gemeente, die homoseksueel zijn, pastoraal benaderen, maar het goedkeuren en laat staan een zegen geven is een brug te ver. Wat volgens de Bijbel krom is, mag je niet met de Bijbel in de hand recht praten.’ Dit is een dilemma waar je moeilijk uitkomt. De waarde van liefde en trouw zal zeker belangrijk zijn voor laatstgenoemde persoon, maar zijn visie op het gezag van de Bijbel gaat daarbovenuit.

De bloemen en de vaas

In het voorgaande voorbeeld lijkt geen sprake meer te zijn van ‘concurrerende’ waarden, maar van waarden die met elkaar op gespannen voet staan. Om bij het beeld van de bloemen te blijven: er is voor de personen met deze uiteenlopende standpunten geen gezamenlijke vaas, die de bloemen bijeenhoudt. Men verschilt niet van mening over de weging van gedeelde waarden, maar men is het op het niveau van de overkoepelende waarde niet eens. Waar de één zal zeggen: ‘De Bijbel is een belangrijke inspiratiebron. Daarin leren we dat God mensen, die elkaar liefde en trouw toezeggen, wil zegenen’, zegt de ander: ‘In de Bijbel staat, dat homoseksualiteit een zonde is, daarom mag je het niet zegenen.’

Is er een gezamenlijke vaas, die de bloemen bijeenhoudt?

Kun je met zo’n geschil samen verder? Dat hangt er o.a. van af hoe zwaar dit ene verschilpunt weegt in het geheel van het gemeenteleven. Waar het gaat over verschillen in geloofsbeleving, kunnen we wijzen op de waarde van diversiteit in de kerk en tussen gemeenten. In een stad als Amersfoort kunnen mensen in het geheel van de protestantse gemeente kiezen voor een wijkgemeente, die bij hen past. Of, om het nog wat breder trekken: je kunt ook je heil zoeken bij een Rooms-katholieke parochie met een eeuwenoude geschiedenis of een evangelische gemeente, die enkele jaren geleden ontstaan is. Zie hierover ook het artikel van Sake Stoppels en mij ‘Een Geest, veel kerken en grensverkeer’ (in Ouderlingenblad 2023, nr. 6).

Gezamenlijke grond

Wat kun je doen als de verschillen dieper steken en vaste overtuigingen in het geding zijn? De vraag is dan of je samen een ‘minimum-uitspraak’ kunt doen over wat voor jou kerk-zijn betekent. Je gaat samen op zoek naar gezamenlijke grond, die boven de verschillen uitgaat. In het boek ‘Een huis voor de ziel’ (Henk de Roest, 2010, uitgeverij Meinema, Zoetermeer) staat een formulering die ruimte biedt aan verschil en tegelijk samenbindt rond de kern van het christelijk geloof. Ik deel hem in dit artikel als inspiratiebron om ook in jouw gemeente op zoek te gaan naar wat jullie – te midden van alle verschillen aan opvattingen en belevingen – samenbindt:

‘Het hart van de kerk is Christus. Een ‘minimum kerk’ bestaat uit enkele mensen die zich door Jezus aangesproken weten, door hem een rijk van vrede en gerechtigheid verwachten, wederzijds aan elkaar zorg en steun verlenen en zich inzetten voor andere mensen in hun ‘oerbehoeften’ aan veiligheid, bescherming en genezing. Jezus Christus is de dieptedimensie van de kerk. Wanneer we Jezus uit de kerk zouden halen, blijft er niets van over. Een kerkelijke gemeenschap, hoe klein ook, die voluit christelijk wil zijn, kan niet anders dan op een niet-opdringerige manier over haar eerste liefde, Jezus, beginnen.’

Kun je samen een ‘minimum-uitspraak’ doen over wat kerk-zijn betekent?

Laat in de gemeente van Christus duizend bloemen bloeien. Het is een zegen en een uitdaging, en dat zal het blijven. Het vergt intensief gesprek om in het spanningsveld te blijven staan en te zoeken naar een gezamenlijke ‘vaas’. Het alternatief is langs elkaar heen leven of de minderheid jouw wil opleggen. Als er te weinig gezamenlijke grond is, kan het er zelfs toe leiden dat mensen uit elkaar gaan. Wat mij betreft zou dat een laatste optie moeten zijn. (zie hiervoor ook: Sake Stoppels, Voor de verandering, p. 145 e.v.) Levend vanuit de kern, de liefde van Christus, ontvangt in de gemeente ieder mens zijn / haar ruimte. De liefde, die gegrond is in Christus, zoekt niet zichzelf, maar het belang van de ander. Vanuit zijn ruimhartigheid kun je ook ruimte geven aan de gaven en opvattingen van een ander.