God 9.0

Bij ‘geloofsdiversiteit’ gaat het over ons Godsbeeld, mensbeeld en wereldbeeld. Hoe verschillend kijken we naar en denken we over God, onszelf en onze wereld. Om daar wat helderheid over te krijgen, het wat te omkaderen, is ‘God 9.0’ bedacht en geschreven. Het oorspronkelijk Duitse boek is door de auteur van deze bijdrage in 2018 vertaald.

In de gemeente waar ik predikant ben, staat sinds vijf jaar een tafel met waxinelichtjes bij de paaskaars, zodat kerkgangers die dat willen, een kaarsje kunnen aansteken. Nu zie ik mensen, die dat destijds nog ‘roomse flauwekul’ vonden, geregeld een lichtje aansteken voor of na de dienst.

Geloof maakt bij iedereen een ontwikkeling door, maar niet bij iedereen tegelijk op dezelfde manier. Dat maakt het soms lastig om ‘de boel bij mekaar te houden’. De één is gevoelig voor ritueel en symboliek, de ander kijkt daar heel rationeel naar en vindt het helemaal niets. Sommigen houden vast aan oude vormen, anderen willen vooral vooruit. De verkooptafel van Amnesty is voor de één een pure uiting van geloof, terwijl de ander zegt: moet dat op zondag, en moet dat in de kerk?

God 9.0 – een Godsbeeld in 9 lagen

Het boek God 9.0 (oorspronkelijk in Duitsland uitgebracht in 2010, Gott 9.0) gaat over de manier, waarop ons Godsbeeld, mensbeeld en wereldbeeld zich ontwikkelt.

Vanaf je vroegste kindertijd wordt je wereld steeds wijder. Daardoor moet je telkens je beeld bijstellen. Je kinderlijke beeld van God, die voor ons allemaal zorgt, gaat een keer aan scherven. Daarna moet je als het ware je geloof helemaal opnieuw uitvinden. Zo gaat het keer op keer in een mensenleven: je verliest, je zoekt, je vindt het geloof op een nieuwe manier.

In God 9.0 wordt gewerkt met een model dat de ontwikkeling van ons bewustzijn beschrijft in negen fasen, of liever: negen lagen. Elke volgende laag brengt nieuw inzicht, verruimt ons beeld, maakt ons deel van een wijdere wereld. Soms ben je ontzettend toe aan zo’n verruiming van je wereldbeeld, maar het kan ook onveilig voelen: dan doe je het liever nog een poosje met wat je al had.

Daarom benoemt het boek de lagen met een getal-punt-nul, alsof het over een computerprogramma gaat. Het doorgaan naar een volgende laag is als het installeren van een upgrade van je besturingssysteem. Het betekent her-oriëntatie, je wint ermee, maar je verliest ook altijd het nodige, sommige spelletjes kun je niet meer spelen. De overstap stel je soms heel lang uit, maar als je de sprong gewaagd hebt, denk je: dit had ik veel eerder moeten doen.

Soms ben je toe aan verruiming van je wereldbeeld, maar het kan ook onveilig voelen

Lagen met nummers, kleuren en testvragen

Voor mij was het lezen van God 9.0 een feest van herkenning. Voor mijn eigen leven en geloof, en ook voor mijn werk in de gemeente. Mensen die zich in een bepaalde laag het meest thuis voelen, zien mensen die in andere lagen functioneren soms als minder gelovig. Het boek helpt om te zien dat elke laag zijn eigen thema’s heeft en dat dit ook zo moet zijn. Voor mij schiep het veel ruimte en ontspanning: ik hoef niet alle neuzen dezelfde kant op te krijgen, de verschillen mogen er zijn.

Het boek gebruikt naast de punt-nul-nummers ook kleuren om de lagen aan te duiden. De schrijvers hebben dat niet zelf bedacht. Ze gebruiken het model van Spiral Dynamics, een methode in de organisatiekunde. Elke kleur staat voor een heel cluster aan thema’s en drijfveren, die bepalen hoe je in de wereld en in je werk staat. Via een reeks testvragen wordt vastgesteld in welke kleur een werknemer zich het meest thuis voelt. Het idee is, dat een bedrijf floreert als het de sterke kanten van elke kleur weet te honoreren en ook rekening houdt met de beperkingen, die bij die kleur horen.

In God 9.0 staat ook zo’n serie testvragen waarmee je kunt nagaan of bij jou een bepaalde kleur dominant is. Pas op: het is geen wedstrijd, en het gaat er niet om dat we elkaar een etiket opplakken. Het is altijd een momentopname, want iedereen is in ontwikkeling, en de ene kleur is niet meer waard dan de andere. Bovendien is het ook maar een model, een schema, het is niet de werkelijkheid zelf. Toch is mijn ervaring dat het verhelderend en ontspannend kan zijn om ermee te werken.

Om een idee te krijgen…

De lagen zijn geen stations die je passeert en achter je laat. Vorige lagen liggen als fundament onder de laag waarin je je op dit moment thuis voelt, en volgende lagen zijn als mogelijkheid denkbaar, bijna tastbaar aanwezig. Elke laag heeft een eigen kracht en ook beperkingen.

Bijvoorbeeld: laag 3.0, rood, staat voor ‘macht’ – het is de laag, waarin de kleuter voor het eerst ‘ik’ gaat zeggen en ‘ik wil’. Het ego wordt gevormd, grenzen worden overschreden, woede wordt uitgeprobeerd. Ook als dat verleden tijd voor je is, heb je die egokracht nog vaak hard nodig, om ‘nee’ te kunnen zeggen of met je vuist op tafel te slaan.

Laag 4.0, blauw, staat voor ‘waarheid’ – het is de laag, die vroeg in je schooljaren is gevormd. Discipline en loyaliteit horen erbij, gevoel voor hiërarchie, een sterk wij-gevoel in de eigen groep. In traditionele kerken is dit een zeer gewaardeerde laag, en velen van ons zijn er in hun geloofs-puberteit uit ontsnapt. Maar het is ook de laag die ons gevoel voor spelregels en verkeersregels heeft bijgebracht: je kunt er een leven lang dankbaar voor zijn, ook als het niet de laag is waar je je momenteel in thuis voelt.

Het voert hier te ver om alle lagen te beschrijven. Wie er meer over wil horen, kan mijn podcast God 9.0 beluisteren (op Spotify en veel andere platforms) of via mijn website een videoregistratie van een lezing vinden.

Het ik wordt steeds minder een geïsoleerd individu, steeds meer verweven met de omgeving

Om-en-om een ik-laag en een wij-laag

Een bijzonder aspect van het model is, dat de lagen om-en-om een ik-laag en een wij-laag zijn. In een ik-laag zoek je je eigen weg, in een wij-laag kom je thuis in een groep. Die groep heeft je veel te bieden en je ontwikkelt je dankzij het gezamenlijke proces. Maar op een gegeven moment kan het toch weer te benauwd worden, omdat je vermoedt dat de groep je weghoudt van ervaringen die je daarbuiten kunt opdoen. Elke volgende wij-laag is wijder dan de vorige: purper de familie of de clan, blauw het dorp of de kerk, groen de wereldwijde mensengemeenschap, turquoise de kosmos. In de tussenliggende ik-lagen wordt het ik steeds minder een geïsoleerd individu, steeds meer verweven met de omgeving. Is dat positief? Ja, als het je eigen ervaring is. Volgens het boek is het de kunst om binnen het model te zijn waar je bent en niet te proberen ergens anders te zijn. En om anderen ook te gunnen dat ze zijn waar ze zijn.

Voor een kerkgemeenschap is het de kunst om een goede plek te zijn voor mensen in alle wij-lagen. En ook om mensen in ik-lagen de ruimte te geven om hun eigen weg te gaan.

Tenslotte: het boek God 9.0 laat zien dat in de Bijbel en de christelijke traditie de talen van alle negen lagen worden gesproken. Want ze moeten er allemaal zijn.