Attention! Over de aandachtsleer van Simone Weil

In de filosofie van Simone Weil speelt ‘aandacht’ een centrale rol. Govert Jan Bach en Wim van der Mark schreven er een boek over: De zachte kracht van de aandacht, over de aandachtsleer van Simone Weil. Marianne Vonkeman las het boek.

Dit is een klein handzaam boekje als introductie op de Franse filosofe en mystica Simone Weil en met name wat ze over aandacht te zeggen heeft. Govert Jan Bach is pastoraal psycholoog en was werkzaam als geestelijk verzorger. Hij schreef eerder over suïcide en de muziek van Bach en leeft al vele jaren met het werk van Simone Weil. Wim van der Mark was ruim dertig jaar docent taal en cultuur en raakte door Weil gefascineerd.

De schrijvers kiezen ervoor om de soms pittige taal van Weil in eigen interpretatie weer te geven, waardoor je niet overstelpt wordt door citaten en voetnoten. Meerdere keren beschrijven ze de levensloop van Weil als illustratie van haar opvattingen. Steeds weer keren ze terug naar haar joodse achtergrond, haar jeugd- en oorlogservaringen, om te laten zien hoezeer deze haar denken hebben gevormd. Ze constateren dat aandacht een schaars goed is geworden en gaan bij Weil in de leer.

Attention

Was aandacht (attention) werkelijk de zelftherapie die Weil toepaste in competitie met haar hoogbegaafde broer? In ieder geval leert aandacht haar intens te studeren en toegelaten te worden tot de hoogste opleidingen. Maar attention leidt haar ook tot een meditatieve vorm van het bestuderen van oude teksten, zoals het Onzevader, of het gedicht Love, van George Herbert. Het helpt ook nog tegen de migraine, merkt ze.

Het bestuderen van boeddhistische teksten leert haar de waarde van onthechting. ‘Wachten’, ontvankelijk zijn’, ‘oordeelloos luisteren’ ‘deemoedigheid’ zijn aspecten van werkelijke aandacht. ‘De eerste voorwaarde voor volledige aandacht, leegte’, concluderen de schrijvers.

Weil heeft een heel eigen theologie, verwant aan de joodse kabbala. Met name in haar idee van ontschepping (décreation). Jezelf terugtrekken om ruimte te bieden aan de ander, zoals God een leegte schiep door zich terug te trekken om plek te bieden aan de schepping. Aandacht wordt zo een spirituele en ethische praktijk, een van zelfopoffering. Het is een negatieve inspanning die van ons gevraagd wordt: loslaten, laten gaan, niet streven. Echte aandacht richt zich op hoe we kijken: zonder verwachting, zonder doel voor ogen. Kijken zoals naar kunst, of als het mystieke schouwen. Een ander werkelijk zien zonder ander doel dan werkelijk zien.

Echte aandacht richt zich op hoe we kijken: zonder verwachting, zonder doel voor ogen

Fabriek

Weil, onder invloed van haar marxistische idealen, wilde zich vereenzelvigen met het lot van de uitgebuite arbeiders. Maar werkend in een fabriek ontdekte ze dat het lawaai en het geestdodende werk alle mogelijkheid tot echte aandacht wegnam. Mensen werden, en worden nog steeds, ontmenselijkt en tot productiemiddelen gereduceerd. Het creëert een slavenmentaliteit. Zijzelf werd er blijvend door gebrandmerkt, zo schreef ze. Wellicht dat ze daarom het christendom herkende als de godsdienst bij uitstek voor slaven.

Lijden

Weil dacht, schreef en werkte steeds met het oog op de lijdende mens. Ze onderzocht waaruit deze malheur bestaat, ook door zelf zich voortdurend in extreme situaties te begeven: in de fabriek, in de Spaanse burgeroorlog, in het verzet, in het weigeren voldoende voedsel tot zich te nemen toen ze tbc kreeg. In het lijden van Christus herkende ze niet alleen zichzelf met haar migraine, maar alle lijdende mensen. Ze koos voor absolute solidariteit met de minderbedeelden. De schrijvers eindigen het boekje met een poging om het belang van Weil voor de huidige tijd te beschrijven, rondom haar kernthema’s van waarheid, solidariteit en aandacht.

Ten slotte

Zoals gezegd, is er soms wel erg veel herhaling van Weils levensloopbeschrijvingen. Dat is wellicht het gevolg van twee auteurs. Een wat steviger redactie zou het boekje goed hebben gedaan. Soms is het moeilijk om te onderscheiden wat nu de gedachten van Weil zijn, en welke die van de schrijvers. Juist omdat er niet of nauwelijks met citaten wordt gewerkt. Voor mensen die niet of nauwelijks met het denken van Simone Weil bekend zijn, is het een goed leesbare kennismaking.

Marianne Vonkeman is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en sinds jaar en dag verbonden aan Theologie.nl. Ze is redactielid van de redactie Spiritualiteit en beheert de website www.sporenvangod.nl.

Bestel De zachte kracht van de aandacht bij onze partner Boekenwereld

De Frans-joodse filosofe Simone Weil 1909-1943, die zich van activiste ontwikkelde tot mystica hield zich haar hele leven bezig met het begrip aandacht. Ze vond dat aandacht niet alleen opperste concentratie en opmerkzaamheid, maar ook een ethische door­denking nodig had. Voor echte en pure aandacht moet je je Ego opzij zetten om echt ruimte voor de ander te maken. Daarvoor moet je je onthechten, je leeg­maken van belangen, projecties en vooringenomenheid. Hoe leger je zelf wordt hoe meer ruimte er dan is voor zuiver waarnemen van de werkelijkheid en de ander. Daarvoor ging ze te rade bij oosterse meditaties en teksten uit het Nieuwe Testament. Behalve haar grote oeuvre zijn er veel biografieën over haar verschenen, maar nog nooit over het begrip aandacht, wat voor haar zelf van levens­belang was.

Bestel De zachte kracht van de aandacht