Dickson – Schurken en heiligen | Mark de Jager

Een apologetisch boek dat ook atheïsten met plezier kunnen lezen

John Dickson is historicus, Anglicaans priester en publiek theoloog. Door die combinatie van vakken heeft hij jarenlange ervaring met debatten over de plek van het christendom in de geschiedenis. Die ervaring vormde voor hem de aanleiding voor het schrijven van Schurken en heiligen.

Kunnen we zeggen dat het christendom een morele ramp was? Of juist een lichtpunt in de donkere geschiedenis van de mens?

Dickson geeft geen gemakkelijk antwoord op die vragen, maar neemt de lezer mee naar concrete voorbeelden van morele hoogte- en dieptepunten uit de kerkgeschiedenis. Naast een beschrijving van belangrijke personen en gebeurtenissen, nuanceert hij vooroordelen – bijvoorbeeld over de Spaanse inquisitie. Ook reflecteert hij op de invloed van christelijk geloof bij het ontstaan van strijd, zoals The Troubles in Noord-Ierland. Daarbij is hij primair gericht op de Europese kerkgeschiedenis en (in mindere mate) de oosterse orthodoxie.

Dickson spaart het christendom niet. Hij zet stevig in, met de kruistochten en de recente kerkelijke misbruikschandalen als grootste thema’s aan begin en einde van het boek. Er is ook ruimte voor nuance, bijvoorbeeld in zijn rehabilitatie van Constantijn de Grote en Bonifatius. Kortom, het boek heeft voor elke lezer wel iets om je vooroordelen over bij te stellen, boos over te worden of voor te schamen. Precies dat is volgens mij een kracht van het boek.

Als rode draad door het boek geeft Dickson ook een stukje theologische duiding. Hij stelt dat Jezus’ ‘oorspronkelijke melodie’ van naastenliefde en de mens als beeld van God vaak verwrongen is geraakt. Ondanks alle schurken die de melodie vals hebben gespeeld, is de melodie nooit helemaal verdwenen en zijn er door de geschiedenis heen steeds weer nieuwe heiligen opgestaan.

Het morele probleem zit volgens Dickson dus niet in de christelijke leer, maar in de verwrongenheid van de mens – ongeacht religieuze achtergrond. Wat dat betreft is Dickson een soort Australische tegenhanger van Rutger Bregman: de meeste mensen deugen níét.

Een calvinistische lezer als ikzelf zal dat volmondig beamen. Tegelijkertijd zal deze theologie van Dickson voor sommige atheïstische lezers niet bijdragen aan de geloofwaardigheid van het boek.

Dickson is eerlijk over zijn christelijke uitgangspositie, en absoluut niet mild over het christendom. Hij citeert veelvuldig expliciet atheïstische bronnen, en nodigt zowel atheïst als christen uit tot eerlijke reflectie.

Schurken en heiligen leest prettig en verveelt niet. Dickson kan vriendelijk, en bij tijden humoristisch, uitleggen. Dat is knap voor een dik boek waarin het jaartallen en moeilijke namen regent.

Alles overziend, ben ik van mening dat de missie van Dickson is geslaagd. Hij geeft stof tot nadenken voor zowel christenen die te positief denken over het christelijke morele erfgoed, als ook voor atheïsten die het christendom als wortel van alle kwaad zien. En zelfs als je de theologie van Dickson niet onderschrijft, zal het boek je kennis over de (kerk)geschiedenis verrijken.