Een verlammende roepstem

Onlangs vond de tweede avond van het nieuwe seizoen van de Theologische Filmclub plaats. Op deze avond leidde Rianne ten Voorde de film Manchester by the Sea in. Deze Amerikaanse film komt uit 2016 en is geregisseerd door Kenneth Lonergan. De film maakte veel los in de zaal. Sommigen hadden de film zelfs al voor de vijfde keer gezien, en toch bleek deze even schokkend. Othniël de Jong gaat in zijn analyse na hoe vanuit een medisch en een theologisch perspectief gereflecteerd kan worden op mentale klachten als depressiviteit.

De verlamming bij NF

De rauwe muziek van de (christelijke) rapper NF (Nathan John Feuerstein) weet veel luisteraars te raken. Maandelijks luisteren er via Spotify 13,3 miljoen mensen naar zijn nummers. Een veelbeluisterd nummer van hem is Paralyzed. In dit weemoedige nummer drukt hij zijn beleving uit van trauma’s en worsteling met depressies. Mentale gezondheid onder jongeren is ook een thema dat steeds vaker voorkomt in de media. Volgens het CBS kampt 1 op de 3 jongeren met mentale klachten en de psycholoog Jonathan Haidt spreekt ook wel over ‘generatie angststoornis’. In deze tijd weet NF dan ook de juiste woorden te vinden en de gevoelige snaar te raken bij jongeren die zich wellicht herkennen in zijn woorden:

When did I become so numb?
When did I lose myself?
All the words that leave my tongue
Feel like they came from someone else

I’m paralyzed
Where are my feelings?
I no longer feel things
I know I should
I’m paralyzed
Where is the real me?
I’m lost and it kills me
Inside
I’m paralyzed

(Wanneer ben ik zo gevoelloos geworden?
Wanneer ben ik mijzelf verloren?
Alle woorden die mijn tong verlaten
Voelen alsof zij van iemand anders komen

Ik ben verlamd
Waar zijn mijn gevoelens?
Ik voel niets langer iets meer
Ik weet dat ik wel zou moeten
Ik ben verlamd
Waar is de echte ik?
Ik ben verloren en het doodt mij
Vanbinnen
Ik ben verlamd)

De verlamming bij Lee

Deze woorden beschrijven treffend hoe oom Lee zijn depressie doorstaat in de film Manchester by the Sea. Gedurende de film blijkt ook hoe de depressie is ontstaan. Lee is door dronkenschap medeverantwoordelijk voor de brand in zijn huis in het plaatsje Manchester-by-the-sea waarbij zijn drie kinderen omkomen. Zijn vrouw Randi die de brand overleeft kan Lee dit niet vergeven. Er vallen woorden van haar kant die ondragelijk zijn voor Lee. Randi blijft in hetzelfde plaatsje wonen en hertrouwt uiteindelijk, terwijl Lee verhuist naar Boston waar hij als klusjesman werkt. Alleen lijkt hij daar niet echt te leven. Zijn leven dat voorgoed getekend is door lijden, tragiek en schuld, uit zich in een depressie. De woorden van NF: Where are my feelings, sluiten precies aan hoe Lee zich in zijn wereld waant. Hij is zichzelf verloren, verlamd door alles wat er is gebeurd. 

Hij is zichzelf verloren, verlamd door alles wat er is gebeurd. 

Vaak wordt gedacht dat een depressie zich uit in langdurige episodes van verdriet. Maar eerder kenmerkend is dat juist het vermogen om verdriet te kunnen voelen bij een depressie is verdwenen. Dit uit zich wanneer Lee te horen krijgt dat zijn broer plots aan een chronische hartziekte is overleden. In het ziekenhuis weet Lee zich niet hoe hij zich moet uiten. Wanneer de artsen hem dit nieuws aan hem vertellen, lijkt het hem niets te doen. Hij staart de artsen aan met een blik die een diepe leegte in hem vertoont. Dat maakt dat alle interactiemomenten met Lee iets heel ongemakkelijks hebben. De levenskracht is uit hem verdwenen. Hij heeft nergens interesse in, weet zich niet meer geraakt en ziet geen licht aan de horizon. Hoewel zijn uiterlijke wens is om alleen gelaten te worden, roept hij in werkelijkheid om hulp.

Er is niets meer

Zijn roep om hulp lijkt misschien beantwoord te worden, wanneer Lee tegen wil en dank de voogdij van zijn 16-jarige neefje Patrick op zich neemt. Maar ook Patrick gaat zijn lijdensweg doordat hij afgezonderd leeft van zijn moeder, en nu de dood van zijn vader moet verwerken. Als dat nog niet voor hem genoeg is, moet hij ook leren omgaan met zijn depressieve oom die in zijn ouderlijk huis is gaan wonen. Hoewel Patrick een sociale jongen is met een groot netwerk van vriendinnetjes en vriendengroepen, roept ook hij in zijn sociale vluchtgedrag om hulp. Hij heeft een thuis nodig om te kunnen rouwen, maar zijn oom kan hem dat niet bieden. De paniekaanval die Patrick vervolgens krijgt, laat ook zien hoe hij zichzelf langzaam verliest. 

Hij heeft een thuis nodig om te kunnen rouwen.

Wie hoopt dat uiteindelijk alles ‘goed’ komt in deze film, zal teleurgesteld raken. Dat maakt de film ook zo realistisch en herkenbaar. In dit leven komt niet alles goed, want gedane zaken nemen geen keer. Randi draagt haar kruis om het verlies van haar kinderen. Evenzo geldt dat voor Lee die ook nog een eeuwig schuldgevoel met zich meedraagt. De tragiek culmineert zich wanneer Randi vanuit een ontfermende bewogenheid voor Lee verzoening zoekt. Ze vraagt hem vergeving voor de woorden die ze niet had moeten zeggen en vertelt dat ze nog steeds van hem houdt. Maar de depressie heeft Lee zo leeggemaakt, dat hij haar toenadering weigert en antwoordt met: er is niets meer. Alles wat er ooit in hem leefde, misschien zelfs zijn verlangen tot verzoening, is uitgedoofd. In dit leven komt niet alles goed. Dat blijkt uit deze film en dat blijkt ook wel uit onze gebroken werkelijkheid.

Hulp van buitenaf

De gebrokenheid van deze wereld wordt in het hedendaagse vaak ontkend. De behoefte is groot om te vluchten naar plekken die exclusief gekenmerkt zijn door een overvloed aan vrolijkheid, genot en extase. Tegen deze schijnwereld in, laat de muziek van NF en het verhaal van Lee ons de echte wereld zien van mensen die mentaal lijden en eenzaam zijn. Toch zit er nog wel een verschil tussen NF en Lee. NF rapt veel over zijn therapiesessies die hij ondergaat, terwijl Lee in de film niet in contact lijkt te zijn gekomen met een psycholoog of psychiater. Lee is door zijn depressie niet eens vatbaar voor de vergevende woorden van Randi. Hoe weerbaar, kwetsbaar en liefdevol die woorden ook waren, ze zullen Lee niet raken omdat hij eerst medische hulp nodig heeft. Het vraagt veel wijsheid om goed te kunnen onderscheiden waar de grens ligt tussen een pastoraal gesprek en een doorverwijzing naar medische hulpverlening. Hoe goed en nodig de woorden van Randi ook waren, het meest urgente voor Lee was op dat moment professionele hulp. En als een depressie verlammend werkt, dan vraagt dat om medestanders die hen dragen naar de juiste hulp.

Het meest urgente was op dat moment professionele hulp.

Dit betekent niet dat hiermee dat gelovigen en de theologie ontslagen zijn in hun zorgende taak voor hen die lijden aan mentale klachten. Daarentegen zou het goed zijn om juist meer gehoor te geven aan de roepstemmen van alle Jobs die er zijn, en dat vraagt soms om theologische herbezinning. Een happy-clappy theologie waarin geen ruimte is voor teleurstelling, wanhoop en twijfel aan dit leven en aan God, is mateloos onbarmhartig. Daarnaast moet ook voorkomen worden dat mentale hulpverlening concurrerend wordt gezien aan geestelijke zorg. Alsof het één het ander zou uitsluiten. Hedendaagse fenomenologische filosofen als Kevin Aho en Matthew Ratcliffe verzetten zich tegen een biochemische tendens in de psychiatrie om alle mentale klachten en ervaringen te reduceren tot een disbalans van stofjes in de hersenen. De ervaringen van schuld en verlangen naar verzoening en herstel kunnen niet eenvoudigweg worden opgelost met pillen. Deze theologische thema’s raken namelijk iemands wezen, en dat vraagt niet om een reductionistisch maar om een hermeneutische benadering. Beter is het om dan de mentale hulpverlening en geestelijke zorg als complementair te zien. Dit alles, echter, begint met goed leren luisteren naar NF, naar Lee en naar een verlammende stem die om jou roept.

Benieuwd naar de Theologische Filmclub?

De Theologische Filmclub is een initiatief van de Theologische Universiteit Utrecht (TUU) en de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Elke 2e woensdagavond van de maand vertonen we een betekenisvolle film, ingeleid door een theoloog en ontdekken we diepere en theologische lagen in films. De avonden vinden plaats bij de Theologische Universiteit Utrecht en starten om 19.00 uur.

Op de hoogte blijven? Word lid van onze Whatsapp of Signal groep, waarin we de data, film en inleider delen!