Geloof, hoop en liefde in de stormen van het leven

Dit is wat blijft: geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde (1 Korintiërs 13:13).

Schriftlezing: 1 Korintiërs 13; Matteüs 8:23-27

Liturgisch kader:

Gedachteniszondag is één van de meest pastorale vieringen van het kerkelijk jaar. Op deze zondag gedenkt de gemeente allen die haar zijn voorgegaan, in het bijzonder de overleden gemeenteleden in het afgelopen jaar. Hun namen worden genoemd, vaak omlijst door een ritueel van licht, stilte en gebed. Zo krijgt het persoonlijke verdriet een plaats binnen de gemeenschap van geloof en herinnering.

Het is goed om deze zondag in het teken van troost, verbondenheid en nabijheid te zetten. De verkondiging hoeft niet alle vragen rond leven, lijden, dood en geloof te beantwoorden. Zij mag ruimte scheppen voor verdriet, herinnering en hoop. Achter iedere genoemde naam schuilt een eigen levensgeschiedenis van vreugde, verbondenheid en gemis. Daarom staat op deze zondag niet de vraag centraal hoe de dood verklaard moet worden, maar hoe mensen verder leven met het gemis van iemand die van betekenis was. Deze insteek kleurt de keuze van de schriftlezing. Niet elke schriftlezing voor deze zondag op het leesrooster sluit hier altijd goed op aan. Neem dan de vrijheid om een andere lezing te kiezen.

In onze geseculariseerde samenleving kan deze viering van bijzondere betekenis zijn. Voor sommigen is dit één van de weinige momenten waarop zij een kerk bezoeken. Zij komen omdat hier de naam klinkt van iemand die hun lief was. Ook dat vraagt om een gastvrije, herkenbare taal die geworteld blijft in Schrift en traditie, maar ook verstaanbaar is voor wie nauwelijks nog vertrouwd is met kerk en geloof.

Vanuit deze werkelijkheid krijgt de prediking de opdracht: om dragende woorden van geloof, hoop en liefde te zoeken. Woorden die het gemis niet ontkennen, maar die getuigen van Gods blijvende nabijheid en vertrouwen dat geen mens verloren raakt voor de God die mensen kent en bij name noemt. Tot in de Eeuwigheid, Amen. De Eeuwigheid, het tweede gezicht van deze zondag.

Uitleg en aanwijzingen voor prediking

In verbinding met het verhaal van Jezus en de storm op het meer, bieden de woorden van Paulus een verrassend eenvoudige structuur voor deze opdracht van prediking:

‘Dit is wat blijft: geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde.’

Deze drie woorden kan je lezen als drie antwoorden op drie ervaringen die in rouw vaak aanwezig zijn: angst, onzekerheid en gemis.

Geloof: leven met de storm

Nico ter Linden benadrukt dat het evangelieverhaal van de storm op het meer niet alleen een natuurwonder beschrijft. Het is vooral een verhaal over mensen die bang zijn. De leerlingen bevinden zich in een levensbedreigende situatie. Ze raken in paniek. Wanneer Jezus hen aanspreekt, vraagt hij niet waarom zij ongelovig zijn. Hij vraagt waarom zij zo bang zijn. Daar ligt een belangrijke homiletische ingang. In de praktijk ervaren veel mensen geloof als een verzameling overtuigingen. In deze tekst krijgt geloof echter de betekenis van vertrouwen. Het tegenovergestelde van geloof blijkt niet ongeloof te zijn, maar angst.

Dat maakt dit verhaal bijzonder geschikt voor een gedachtenisdienst. Achter veel verdriet gaat ook angst schuil. Angst voor de toekomst, voor een leeg huis en gemis, voor een leven dat anders wordt, angst voor ziekte en sterfelijkheid. De verkondiging hoeft daarbij niet te suggereren dat God alle stormen voorkomt. Onze menselijke ervaringen spreekt dat vaak tegen. De Bijbelse boodschap ligt eerder in de belofte van Gods aanwezigheid. Christus staat niet aan de wal aanwijzingen te roepen. Hij bevindt zich in dezelfde boot. Voor de prediking kan dat een belangrijk accent zijn: geloof betekent niet dat de storm verdwijnt, maar dat wij ons in de storm niet verlaten hoeven weten.

Hoop: de kunst van het verder kijken

Vanuit het geloof ontstaat de beweging naar de hoop. Hoop is mijns inziens één van de grootste levenskrachten van mensen. Binnen mijn verpleegkundige werkzaamheden heb ik mensen langdurig begeleidt in ziekte, ouderdom, sterven en rouw. Ik heb ontdekt hoe hoop zich telkens opnieuw weet aan te passen; je zou kunnen zeggen: opnieuw geboren wordt.

Eerst hoopt iemand op genezing. Wanneer dat niet meer mogelijk blijkt, verschuift de hoop naar een volgend doel: het meemaken van een verjaardag, een reisje, een huwelijk of geboorte van een kind/kleinkind, een ontmoeting. En uiteindelijk naar een goed afscheid. De hoop verdwijnt niet maar veranderd in het verlengde van de gebeurtenissen van vorm. Dat maakt hoop anders dan optimisme. Optimisme verwacht een gunstige afloop, hoop leeft ook wanneer de afloop onbekend of zelfs pijnlijk is.

Voor de christelijke gemeente ligt hier de verbinding met Gods toekomst. Wij weten niet hoe Gods toekomstige eeuwigheid eruitziet. Paulus zelf spreekt over kijken in een wazige spiegel. Maar wij leven wel vanuit de belofte dat dood en duisternis niet het laatste woord hebben. Dat perspectief mag op Gedachteniszondag klinken. Niet als een antwoord waarmee het verdriet wordt opgelost, maar als een horizon waartegen mensen hun verdriet mogen dragen.

Liefde: wat de dood niet kan wegnemen

De beweging van de preek kan uiteindelijk uitkomen bij de liefde. Paulus noemt de liefde de grootste van de drie. Bij een gedachtenisdienst wordt direct voelbaar waarom. We missen mensen omdat wij van hen houden. Het verdriet is niet ondanks de liefde, maar juist vanwege de liefde aanwezig.

De verkondiging kan hier goed aansluiten bij de ervaring van de gemeente. Veel aanwezigen zullen herkennen dat de relatie met een gestorven geliefde niet eenvoudig ophoudt. De ander is afwezig, maar niet verdwenen uit het hart. Herinneringen blijven spreken. Verlangen blijft bestaan. En vaak zijn tranen niets anders dan liefde die geen woorden meer kan vinden. En voor sommige mensen blijft een overleden geliefde hen vanuit een andere dimensie vergezellen, een niet te onderschatten vorm van houvast en troost.

Tegelijk vraagt deze tekst om eerlijkheid. Mensen weten dat liefde kwetsbaar is. Relaties kunnen stranden. Mensen kunnen elkaar verliezen of beschadigen. Juist daarom krijgt Paulus’ lofzang haar diepste betekenis wanneer zij gelezen wordt vanuit God zelf. Waar menselijke liefde soms tekortschiet, houdt Gods liefde stand. Waar mensen moeten loslaten, blijft God vasthouden. Waar ons geheugen vervaagt, blijft Gods herinnering bestaan. Dat is uiteindelijk de troost van deze zondag.

De preek kan je eindigen met een eenvoudige drieslag:

• geloof: wij hoeven de storm niet alleen door;
• hoop: de toekomst ligt niet uitsluitend in onze handen;
• liefde: wat in liefde geleefd is, blijft geborgen in Gods liefde.

Zo wordt de gedachtenisdienst een viering waarin Gods trouw zichtbaar wordt te midden van angst, onzekerheid en gemis. Want bij elke te noemen naam hoort ook altijd een verhaal van geloof, hoop en bovenal liefde. Juist daar mag het evangelie op deze zondag landen.

Ideeën voor kinderen en jongeren

Deze zondag is een zondag met twee namen. Op basis van de namen ‘gedachteniszondag’ en ‘eeuwigheidszondag’ kan je afhankelijk van de levende theologie binnen je gemeente een uitleg geven over ‘gedenken’ en over ‘eeuwigheid’.

Iets in de trant van: We vieren dat God uiteindelijk alles nieuw zal maken, een nieuwe hemel en aarde, waar alles goed is en eeuwig zo blijft. Dat is nu nog niet zo. Wel geloven wel dat de mensen die dood zijn al bij God wonen en ze het daar goed hebben. En daarnaast blijven ze ook in ons hart; we kunnen aan ze denken, over ze vertellen. Soms mis je ze of ben je er verdrietig of boos om. Ook dat kunnen we tegen anderen of tegen henzelf (degene die is dood gegaan, maar wel in je hart woont) en tegen God zeggen. Dit zeggen maakt minder alleen.

Zo kan je kinderen meenemen in het praten over de dood. Iets wat in onze westerse maatschappij nog steeds een thema is waar we liever aan voorbij gaan. Tevens is het kindermoment een mooi moment om speels het ritueel van herdenken uit te leggen opdat iedereen al vast weet hoe het gaat verlopen.

Liedsuggesties en suggesties voor de schriftlezingen

Als je streeft naar een laagdrempelige insteek kan de schriftlezing uit 1 Korintiërs 13 in de bewerking van Huub Oosterhuis of Karel Eykman uit het Liedboek blz. 1302 een mooie keuze zijn.

Er is een scala aan passende muziek te vinden. Ik adviseer om tijdens het desgewenst een kaarsje aansteken ook muziek te laten klinken. Een lange stilte met alleen maar schuifelende mensen kan het voor sommigen onnodig zwaar maken.

Twee YouTube juweeltjes:

• Psalm 23: Mijn Herder – Nederland Zingt – YouTube
• Lied ‘Amen’ van Vocalgroep Voice o.l.v. Martin Mans Nu alleen maar Amen zeggen (Als afsluiting van het totale gedenkritueel)

Geraadpleegd

Ter Linden N. (1998) Het verhaal gaat…, deel 2. Balans.

Oosterhuis H. (2018) Stilte zingen. Kok Boekencentrum.