Geruststellende klanken: Muziek en crematierituelen
Muziek als onderdeel van het crematieritueel ‘werkt’: zij kan helpen onze emoties te kanaliseren, er uitdrukking aan geven of zelfs onze emotionele gesteldheid beïnvloeden. Muziek kan de gesproken woorden versterken, stilte oproepen of een handeling ondersteunen. De werking van muziek kan echter ook tegendraads zijn en het crematieritueel verstoren. Dit bleek toen ik enige tijd geleden een crematie bijwoonde. Zoals gebruikelijk bij een crematieritueel speelde muziek een belangrijke rol. Het laatste nummer dat ten gehore werd gebracht, was vrolijke draaiorgelmuziek. Deze muziek paste weliswaar bij het leven van de overledene, maar bracht de aanwezigen in ‘rituele verlegenheid’, want hoe naar voren te lopen op deze vrolijke draaiorgelklanken en hoe afscheid te nemen van de overledene – een verdrietige aangelegenheid – met deze muziek? In dit artikel onderzoek ik de mogelijk troostende werking van muziek als onderdeel van het crematieritueel. ‘Troosten’ kunnen we beschouwen als een functie van muziek: een bepaald nummer wordt gekozen omdat deze muziek in de beleving van de nabestaanden troost biedt. Troost kan ook een niet beoogd, maar wel welkom effect zijn van de muzikale keuzes: muziek wordt vaak gekozen als herinnering aan de overledene (muziek die hem of haar dierbaar was). De herinneringen die worden opgeroepen, kunnen als troostend ervaren worden. Temeer geldt dit als een wens van de overledene hiermee ingewilligd wordt. Intuïtief voelen we aan dat muziek, direct of indirect, een troostende werking kan hebben. Ondanks deze intuïtie blijkt het niet eenvoudig te zijn een theorie te ontwerpen over de manier waarop muziek, in algemene zin, effect heeft, of betekenissen of emoties uitdrukt. In dit artikel wil ik deze thematiek behandelen vanuit het perspectief van de performance studies. Ik beschouw muziek als handeling, als een praktijk. Het gaat mij niet om muziek als abstracte entiteit of als partituur, maar om ‘muzieken’ als werkwoord.2 Muziek wordt ten gehore gebracht, mensen luisteren ernaar. Deze uitvoering, dit ‘muzieken’, schept een ruimte, een klankruimte die onontkoombaar is. Achtereen- volgens ga ik in op de verschillende implicaties van muziek als klankruimte, op de samenhang tussen muziek en troost en ten slotte op de mogelijk troostende werking van muziek als onderdeel van het crematieritueel.
