God en de chaos

Een van de meest bekende artikelen van Van Ruler is het artikel God en de chaos. Dit artikel is tegelijkertijd het meest omstreden artikel. Het artikel heeft veel kritiek opgeroepen. Het verhaal gaat, dat K.H. Miskotte, collega van Van Ruler in Leiden, wakker heeft gelegen van dit artikel. Naar mijn idee is het artikel slecht begrepen, omdat men niet goed heeft gelet op de begrippen, die Van Ruler hanteerde. Men heeft die nauwkeurige analyse nagelaten, omdat men ervan uit ging dat Van Ruler toch geen systematische theologie had.

Van Ruler was er meester in om verbanden te leggen tussen thema’s die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hadden. Zo ook het verband tussen God en de chaos. Dit artikel, nu opgenomen in Verzameld Werk III werd gepubliceerd in 1958. In datzelfde jaar hield Van Ruler enkele malen de lezing met dezelfde titel. Dit artikel was behoorlijk actueel, want nog geen 5 jaar ervoor was er een grote ramp in Zeeland geweest.
Een van de grondfouten, die men maakt bij de bestudering van dit artikel is het gelijkstellen van chaos aan kwaad. Bij het lezen van het artikel God en de chaos moet men bedenken: chaos is niet hetzelfde als kwaad. Kritiek en onbegrip kwam, doordat men chaos en kwaad wel aan elkaar gelijkstelde. Nauwkeurige lezing laat zien, dat Van Ruler enkele kernbegrippen hanteert in dit artikel: orde, chaos en kosmos. Ordening is wat God voortdurend doet. Door te ordenen bedwingt God de chaos.
Maar God wil van de orde geen kosmos maken. God heeft moeite met de kosmos. Kosmos is een wereld, waarin alles vastligt. Zo vast dat er geen ruimte is voor het handelend optreden van God. Daarbij moet men bijvoorbeeld denken aan het Babylonische rijk. Om de kosmos te verstoren maakt God gebruik van de chaos. God chaotiseert, zegt Van Ruler. Van Ruler verwijst niet naar de bijbel, maar men kan hierbij denken aan Jesaja 13-14.
Omdat God gebruik maakt van de chaos, heeft de chaos een heilshistorische betekenis. In eerste instantie denkt de mens, dat chaos niet tot het heilshandelen van God behoort. Volgens Van Ruler worden we hierin door de openbaring gecorrigeerd. Het zou volgens Van Ruler zelfs een ramp zijn als de chaos niet van God vandaan komt. Dan zijn we aan de duivel overgeleverd.
Wie het artikel leest, valt op dat het chaotiserende van Gods handelen nauwelijks met de natuur in verband gebracht wordt. Al in 1935 gaf Gerhard von Rad aan, dat er een verschil is tussen Gods handelen in de natuur en Gods handelen in de geschiedenis. Het primaat van JHWH’s optreden lag in de geschiedenis en niet in de natuur.
Mijn indruk is, dat het chaotiserende van Gods handelen vooral gericht is tegen menselijke koninkrijken, die streven naar een kosmos. Zo’n kosmos wordt voortdurend door God verbroken.
Dat laat onverlet, dat Van Ruler (zeker in zijn latere periode, waarin hij afstand neemt tot Karl Barth) positief over de natuurlijke Godskennis kan schrijven.

Om het artikel geheel te kunnen begrijpen, moet men weten, wat Van Rulers bronnen zijn. Er zijn volgens mij twee belangrijke bronnen:
(a) De drieslag kosmos orde chaos is afkomstig van de godsdienstwetenschapper Mircea Eliade. In de tijd, waarin Van Ruler deze lezing hield, publiceerde Eliade geregeld over dit onderwerp. In een belangrijke theologische encyclopedie (Theologische Real-Enzyklopädie) uit die tijd is het artikel ‘Chaos’ zelfs van de hand van Eliade.
(b) Het in verband brengen van God en chaos is niet zo vreemd. Al in 1895 schrijft de bijbelwetenschapper Hermann Gunkel over het verband tussen schepping en chaos. Een verband dat voor Babyloniërs heel vanzelfsprekend was. Men ontdekte dat het begrip chaos ook in de Bijbel werd gebruikt. Van Ruler, die eerst de leerstoel Bijbelse theologie bekleedde, zal stellig bekend geweest zijn met deze discussie.

N.a.v. Verzameld Werk, deel 3, A.A. Van Ruler