Nicea voor nu: van dogma tot poëzie

Deze maanden zullen in veel kerken belijdenissen van geloof worden afgelegd. Grote groepen christenen die zich bewust in een lange traditie plaatsen door uit te spreken wat ze geloven. Historicus Wouter Hofland buigt zich over een van de hoogtepunten van deze traditie: de geloofsbelijdenis van Nicea, en vraagt zich af wat deze tekst de kerk van vandaag te zeggen heeft.

Why study the past?

Waarom zouden we ons überhaupt druk maken over de geschiedenis van de kerk, en met geloofsbelijdenissen van historische personen? Mijn geloof is toch vooral iets tussen mij, God en mijn naasten, allerlei mensen van vroeger hebben daar toch niet zoveel mee te maken? De Engelse theoloog Rowan Williams betoogt in zijn Why study the past? dat christenen een zeer goede reden hebben om zich met het verleden bezig te houden. Door een goede bestudering van kerkgeschiedenis wordt onze visie op wat de essentie van het geloof is gescherpt.

Williams benadrukt dat deze bestudering goed gedaan moet worden, want een foute verhouding tot het verleden ligt op de loer. Hij waarschuwt er enerzijds voor om niet te makkelijk te stellen dat we het verleden goed begrijpen, waardoor we ons niet meer laten verrassen door het verleden – de valkuil voor traditionalisten – en anderzijds om niet te doen alsof we intussen totaal andere mensen zijn dan de historische mens die we bestuderen, en deze bestudering dus niet relevant vinden – de valkuil voor progressieven. Williams roept ons op om in de zorgen van de mensen toen, bijvoorbeeld van vroege christenen, dingen te zoeken die het waard zijn om ons als moderne kerk nog steeds zorgen over te maken. Op zo’n manier levert een goede bestudering van de vroege kerk ons als christenen van alle tijden en alle plaatsen een gedeelde identiteit. Uit het recente verleden noemt Williams ter illustratie de ‘Barmer Thesen’ (1934) en het ‘Kairos Document’ (1985), twee theologische manifesten die zich distantieerden van respectievelijk het nazisme en apartheid: on-Bijbelse ideologieën die de Bijbel nochtans gebruikten in hun verhaal. ‘De kerk kan eenheid bereiken wanneer het beseft waartegen het zich moet verzetten’, stelt Williams.  

Nicea voor Nu

Een goed voorbeeld van deze exercitie is het recent verschenen boek Nicea voor nu. Hoe een oude belijdenis ons vandaag kan helpen. In deze bundel laten een grote verscheidenheid aan auteurs zien hoe thema’s die in de vierde eeuw speelden, en de manier hoe christenen uit die tijd daarop reageerden met een geloofsbelijdenis, voor de kerk van vandaag relevant zijn.

Zo gaat Wolter Huttinga naar aanleiding van de zinsnede ‘Ik geloof in één God, de almachtige vader’ uit de geloofsbelijdenis in op de fundamentele vraag wat het eigenlijk betekent om te stellen dat je in God gelooft, een vraag waar in de kerk misschien te makkelijk aan voorbij wordt gegaan. Voor deze auteur moet deze zinsnede ervoor zorgen dat je niet belijdt dat je in een abstracte, onpersoonlijke God gelooft, maar veel meer dat je belijdt in een persoonlijke relatie te staan tot een transcendent Persoon, en dat je de wil uitspreekt om samen met deze Persoon op weg te gaan. En net zoals bij een onvoorwaardelijke relatie tussen mensen, weet je niet precies wie de ander is en hoe de gezamelijke weg precies zal lopen, maar je weet wel dat je, ook als je de ander onrecht hebt aangedaan, altijd terug mag komen.

Op een verglijkbaar fundamenteel niveau gaat Huttinga in een andere bijdrage in op de waarde en toereikendheid van taal voor het uitdrukken van wat je gelooft. Hij stelt dat Nicea naast wat droge dogmatische formuleringen ook poëzie bevat, zoals de zinsnede ‘God uit God, Licht uit Licht, ware God uit ware God’. Sommigen zullen zo’n formulering vaag vinden, en weinig waardevol voor het beeld van hun eigen geloof. Maar Huttinga benadrukt als reactie hierop dat we niet moeten denken dat de meer ‘exacte definiërende taal’ uit Nicea dan zoveel duidelijker is voor ons geloofsleven. De inspanning om duidelijk te krijgen wat we nu eigenlijk geloven is niet per se klaar als we een bepaalde formulering gekozen hebben. Zo’n stelling zal onvermijdelijk voor nieuwe onopgeloste spanningen zorgen, en dus voor noodzaak van weer een nieuwe formulering. Dat is wat volgens Huttinga orthodoxie inhoudt. Als je dat beseft, krijgen de poëtische zinnen uit een geloofsbelijdenis meer waarde: de tekst is niet slechts bedoeld om voor rationele bevrediging te zorgen, maar moet getuigen van een altijddurende wens en inzet van de kerk om iets van het goddelijke mysterie te benaderen. En voor dit laatste werkt poëzie vaak beter. In een bijdrage van Arnold Smeets wordt een dergelijke verhouding tot de geloofsbelijdenis mooi aangevuld: ‘Ik lees het en, soms heel even, snap ik het, maar altijd vind ik het fascinerend hoe naar woorden gezocht wordt die de intentie hebben geloofszekerheid te bieden…’.

De tekst is niet slechts bedoeld om voor rationele bevrediging te zorgen

Hoe de bestudering van oude geloofsbelijdenissen hedendaagse christenen tot nadenken dwingt, blijkt mooi uit een bijdrage van Riemer Roukema. Hierin gaat hij in op de historische achtergrond van de zinsnede ‘voor ons gekruisigd’, en het feit dat de geloofsbelijdenis van Constantinopel uit 381, die een aanpassing op die van Nicea is, veel specifieker schrijft over de (lijdens)geschiedenis van Jezus. Ten tijde van Nicea stond ‘de dood van Jezus voor onze zonden’ veel minder centraal dan bijvoorbeeld ten tijde van de Reformatie of vandaag de dag. ‘In de eerste eeuwen hechtten “orthodoxe” christenen evenwichtiger aan alle heilsfeiten: Jezus’ geboorte, zijn verschijning…, zijn optreden als leraar en weldoener, én zijn overmijdelijke lijden, kruisiging en opstanding’. Ik vind dit een mooi voorbeeld van hoe de bestudering van een oude geloofsbelijdenis ons aanzet om onze eigen geloofsbelijdenis kritisch te bekijken. Waarom leg ik een andere nadruk op de heilsfeiten dan christenen in de vierde eeuw?

Ruben van Wingerden focust op de zinsnede ‘die geleden heeft onder Pontius Pilatus en is begraven’, en laat zien hoeveel betekenis er achter zulke schijnbaar simpele woorden zit. Deze woorden kunnen ten eerste dienen als een historische verankering: net zoals Pilatus heeft Jezus écht op aarde rondgelopen. En waar het kruis inmiddels voor christenen het symbool is van de overwinning van Christus, was het in de ogen van de Romeinse prefect Pilatus vooral ‘een teken van vernedering…, bedoeld om openbare orde af te dwingen door angst en schande’. Deze zinsnede drukt ons dus met de neus op de feiten, schudt ons wakker met taal over een mishandeld lichaam, en roept op om Christus’ verhaal in het licht te zien van hedendaagse praktijken van marteling en juridisch onrecht. Van Wingerden leest deze zinsnede dan ook als ‘een oproep tot rechtvaardigheid’.

Hoe Nicea inspireert

Terug naar Williams’ oproep om in oude geloofsbelijdenissen te zoeken naar zaken waar ik mij als eenentwintigste-eeuwse christen nog steeds druk om zou moeten maken. In Nicea zie ik een oprechte poging om woorden te geven aan de meeste fundamentele overtuigingen van vierde-eeuwse christenen. Een deel hiervan werd sterk bepaald door de historische context – zoals het debat met de priester Arius over de verhouding tussen God en Zoon – maar dit zal voor ‘mijn credo’ niet anders zijn. Een ander deel raakt aan het mysterie van het geloof, waarvan ik er hierboven een aantal genoemd heb: wat betekent het om ‘in een God te geloven’, hebben alle aspecten van Jezus’ leven wel de impact op mijn geloof en leven die ze verdienen, en tegen welk huidig onrecht moet ik mij dan uitspreken? Om dit soort vragen wil ik mij, in Williams’ woorden, nog steeds druk maken. En als deze vragen te lastig lijken om een duidelijk antwoord op te geven, probeer ik te beseffen dat een credo geen krampachtige zoektocht naar ‘de waarheid’ is, maar een oprechte en bescheiden poging om woorden te geven aan de bijzondere relatie die ik als christen met God heb – soms in duidelijke taal, soms in poëzie.

Wouter Hofland heeft een bachelor in Politicologie en Geschiedenis, en volgt nu een onderzoeksmaster Ancient History aan de Universiteit Leiden. In zijn onderzoek richt hij zicht met name op de transitie van de Romeinse naar de post-Romeinse wereld in de Late Oudheid.

Wil je Nicea voor nu bestellen?

‘Nicea voor nu’ nodigt uit tot herontdekking van een tekst die niets aan kracht heeft verloren. Al 1700 jaar verbindt de geloofsbelijdenis van Nicea christenen wereldwijd. Naast een beknopte historische schets bieden theologen uit diverse tradities hun visie op de actuele betekenis van Nicea. Hoe spreekt deze belijdenis vandaag tot ons? Een inspirerende verkenning van een eeuwenoud kompas dat nog altijd richting geeft en ons misschien wel dichter bij elkaar brengt dan we denken.

Bestel Nicea voor nu

Lees ook deze artikelen