Goed (en) fout
Toen ik op school zat, was de visie op de rol van landen tijdens de Tweede Wereldoorlog heerlijk duidelijk: Nederland en de geallieerden waren goed, Duitsland en zijn aanhangers fout. Veel nuance was er niet. Natuurlijk, er waren ook NSB’ers, maar dat was een kleine, afgebakende groep. De overgrote meerderheid van de Nederlanders moest niets van de Duitsers hebben en de suggestie werd gewekt dat ongeveer iedereen in het verzet zat, onderduikers verborg of op een andere manier de Duitsers dwarszat. Joden werden zoveel mogelijk geholpen en dat er toch zovelen gedeporteerd werden was volledig op het conto van de Duitsers te schrijven.
In latere jaren ontdekte ik dat de situatie ‘iets’ genuanceerder ligt, maar wat me opvalt is dat Nederland over het algemeen nog altijd een positief beeld heeft van zijn rol in de oorlog en de hulp aan de Joden.
Sinds kort woon ik in Burgas, in het in de oorlog ‘foute’ Bulgarije, vlakbij de voormalige synagoge. Daar hangt een plaquette met de tekst:
‘Dank je, Bulgarije! Diep respect voor en dankbaarheid aan het Bulgaarse volk. Alleen Bulgarije liet de deportatie van zijn Joden naar de dodenkampen niet toe ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Tolerantie en compassie zonder precedent! Van de nakomelingen van de geredde Joden.’
De Duitsers gaven Bulgarije in 1943 bevel dat de Joden gedeporteerd moesten worden. Toen de eerste trein klaarstond voor vertrek kwam de Bulgaars-orthodoxe metropoliet Kiril naar het station en dreigde voor de trein te gaan liggen. Ook andere kerkleiders en diverse politici kwamen in opstand. Met succes: alle Joden in Bulgarije hebben de oorlog overleefd. Bulgarije stelde ook zijn havens open voor Joden die wilden vertrekken. Ook in het door Italië en Duitsland bezette Albanië zijn bijna alle Joden gered, omdat de bevolking voor hen opkwam. Daar waren na de oorlog zelfs meer Joden dan ervoor: het werd ook een toevluchtsoord voor Joden van elders.
Had dit in Nederland ook gekund? Misschien waren de omstandigheden anders, dat kan ik niet beoordelen. Maar wél is zeker dat bescheidenheid ons past in een land waar 73% van de Joden omgekomen is. Wie waren er eigenlijk goed of fout in de oorlog?
– Foka van de Beek is als theologe en toerustingswerker door de GZB uitgezonden naar Burgas in Bulgarije, stad en provincie aan de Zwarte Zee.
