Hildegard van Bingen biedt vrouwelijke godsbeelden
Marianne Vonkeman bespreekt het boek Schepping uit liefde
Kitty Bouwman is theoloog en geestelijk begeleider, en is als onderzoeker verbonden aan het Titus Brandsma Instituut en het Ruusbroecgenootschap. Zij is gespecialiseerd in het werk van Augustinus (4e eeuw) en Hildegard van Bingen (12e eeuw). Al jaren schrijft ze artikelen over mystiek en spiritualiteit, onder andere op theologie.nl. In haar nieuwste boek verkent ze de symbolische taal van de visoenen, geschriften, brieven en levensbeschrijvingen van Hildegard.
De visioenen zijn verbeeld in prachtige middeleeuwse miniaturen, achter in het boek opgenomen. Ze geven blijk van een ‘groene’ scheppingstheologie en een gender-overstijgend godsbeeld, aldus Bouwman. De vrouwengestalten van Caritas (Liefde) en Wijsheid zijn wezenlijk betrokken op het ontstaan en het leven van de hele kosmos.
Via feminina
Na een uitgebreide inleiding over het leven en werk van Hildegard worden de visioenen beschreven die Hildegard beroemd maakten en er uiteindelijk toe leidden dat ze een eigen vrouwenklooster stichtte. Door deze via feminina wist Hildegard zich te bevrijden van haar ondergeschikte vrouwenrol. De mystieke inspiratie als ‘ademtocht van God’ gaf Hildegard de waardigheid en het gezag om leiding te geven, ook aan de vele hooggeplaatste mannen die haar om raad vroegen.
Door deze via feminina wist Hildegard zich te bevrijden van haar ondergeschikte vrouwenrol.
Ik heb niet veel uit boeken geleerd, zegt Hildegard over zichzelf, maar ‘Wijsheid onderricht mij in het licht van de goddelijke liefde en draagt mij op te vertellen op welke wijze ik gevormd ben in dit visioen’. Ze ervaart een profetische opdracht om over haar visioenen te spreken en wat deze haar leren over God, over zijn werk en over zijn schepping. Een diepere uitleg van bijbel, psalterium en andere geschriften ontving ze door een visioen van een schitterend licht toen ze ‘42 jaar en 7 maanden was’, zo schrijft ze in het voorwoord van haar eerste boek, Scivias.
Wijsheidsboeken
Hildegard baseert haar symbooltaal op de (Latijnse) wijsheidsboeken van de bijbel: Spreuken en Prediker, en ook de deuterocanonieke Wijsheid van Salomo en Jezus Sirach. Liefde en wijsheid hebben hun bron in God, maar hebben een eigen werking, zowel bij de totstandkoming van de schepping als bij de samenhang ervan en ook bij de verlossing van de mens door Christus. In de visioenen van Hildegard ziet zij ze als zelfstandige (vrouwen)gestalten, iets dat bijvoorbeeld het bijbelboek Spreuken ook doet.
Schepping uit liefde
God schiep niet uit het niets, zegt Hildegard, Hij schiep uit liefde. En dan gaat het niet over de motivatie van waaruit God de wereld schiep, maar over de oerstof waaruit de schepping ontstond. In de wateren van de oervloed (Genesis 1) was Caritas al bezig te ordenen en te vormen, ‘want Caritas is in het begin de oerstof van deze schepping geweest, zodra God sprak: “dat het worde, en het is geworden”, omdat de hele schepping als het ware in een oogwenk door haar is gevormd.’ Alles wat bestaat heeft een vooraf bestaan in Caritas, als schaduwen in het water van de oervloed. Pas als God zijn Woord spreekt, komen ze tevoorschijn. Caritas, de goddelijke liefde, is in de grond met de hele schepping verweven.
Caritas, de goddelijke liefde, is in de grond met de hele schepping verweven.
Bouwman noteert: ‘Zij (Caritas) heeft met haar liefdesblik de schepping tevoorschijn geroepen. Haar liefdesblik blijft aanwezig in het wezen van de schepselen, waardoor er in hen een fundamentele gerichtheid is op God’. Hildegard noemt die gerichtheid ook wel: beekjes van kracht, die ontspringen uit de onuitputtelijke bron van Caritas en waardoor ze onderling met elkaar verbonden zijn. Niet de mens (en zeker niet de man) staat centraal in haar scheppingsvisie, maar de onderliggende eenheid van de hele schepping in Caritas. Daarom staat zij op miniaturen afgebeeld als een vrouw die alles omarmt.
Wijsheid
Wijsheid is eveneens een vrouwengestalte in de visioenen van Hildegard, zoals ook in het boek Spreuken. Hildegard ziet haar in een ‘zoetste omhelzing ‘met God en in een ‘dans van vurige vreugde ‘en noemt haar een deugdkracht, de basis van alle andere deugden. Ze heeft een stevige boodschap: ‘O trage mensen, waarom komen jullie niet? (-) Telkens wanneer jullie de weg van God op snellen, zijn muggen en vliegen met hun gezoem jullie tot last. Neem de mepper van ingeving van de heilige Geest op en jaag de vliegen en muggen weg, hoe sneller hoe beter.’ In God is zij de bron van het goddelijke licht. Bij de schepping werkt zij samen met Caritas in het ordenen van de schaduwvormen die nog tot aanschijn moeten worden geroepen.
Wijsheid is eveneens een vrouwengestalte in de visioenen van Hildegard.
In zekere zin breidt Hildegard het begrip van de goddelijkheid uit. In de Drie-Ene God, Vader, Zoon en Heilige Geest, zijn ook Liefde en Wijsheid opgenomen als zelfstandige werkingen van God. Waar de traditionele theologie het werk van Wijsheid en Caritas heeft ondergebracht bij de Zoon of bij de Heilige Geest, ziet Hildegard een grotere eigenheid voor beiden. Daarmee ontworstelt haar godsbesef zich van al te mannelijke godsbeelden.
Belangstelling
Hildegard staat behoorlijk in de belangstelling tegenwoordig. Haar muziek (ze componeerde prachtige koormuziek), haar visioenen en haar leven zelf krijgen steeds meer aandacht nadat de paus haar in 2012 tot kerklerares stempelde. Ik ben zelf niet zo’n fan van Hildegard, haar symbooltaal is me vaak te barok en haar allegorieën soms verwarrend. Ik heb geen behoefte aan nog meer personificaties van het goddelijke, ik raak ze het liefst helemaal kwijt. Toch kan ik me de noodzaak voor meer vrouwelijke beelden wel indenken. Ook haar muziek blijft inspireren. Dit nieuwe, mooi uitgegeven boek geeft diepgaande uitleg wat Hildegard bedoelt met haar geschriften. Bouwman neemt de lezer goed bij de hand waardoor het gedachtegoed van Hildegard dichterbij komt. De prachtige miniaturen zijn meditatie-objecten waar je lang naar kunt kijken – tot het oog van het hart in liefde en wijsheid ontwaakt.
Marianne Vonkeman is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en sinds jaar en dag verbonden aan Theologie.nl. Ze is redactielid van de redactie Spiritualiteit en beheert de website www.sporenvangod.nl.
Wil je Schepping uit liefde bestellen?
God schiep de wereld uit liefde – een liefde die in alle schepselen leeft. Deze groene scheppingsvisie van Hildegard van Bingen heeft een grote relevantie voor deze tijd, waarin de aarde en de kosmos worden bedreigd.
Een toegankelijk en wetenschappelijk verantwoord boek over deze bijzondere mystica. Met levensbeschrijving en uitleg bij haar visioenen en miniaturen. Centraal staan de vrouwengestalten Caritas en Wijsheid in de visioenen van Hildegard.
