Bijbelwetenschappen

In de slotscène van zijn meest recent film First Reformed (2017) laat schrij-ver en regisseur Paul Schrader (geb. 1946) de apotheose van het verhaal samenvallen met een kerkdienst waarin een soliste zingt Leaning on the everlasting arms. Het lied wordt ingehouden gezongen, terwijl de finale scène die er doorheen gesneden is heftig en extatisch is.

In het Oecumenisch Leesrooster dat in vele protestantse gemeenten wordt gevolgd, staat een jaar lang een van de synoptische evangeliën centraal. Dit kerkelijk jaar 2017-2018 wordt er naar het Evangelie naar Marcus geluisterd, althans dat lijkt de bedoeling. Want wat is het geval? Marcus kent geen ‘tra-ditionele’ kerstverhalen (kindeke Jezus in een voerbak, herders), ook geen adventsverhalen (Elisabeth met Zacharias die 9 maanden stom moet zijn).

Met de typisch protestantse nadruk op het Woord – vaak wordt dan bedoeld: het geschreven Woord, de Bijbel – kunnen veel hedendaagse lezers niet meer zo uit de voeten: ‘Ik ben geen lezer, teksten zijn aan mij niet besteed’.1 Soms wordt gedacht dat dat vroeger anders was en dat christenen vanaf het eerste uur fervente Bijbellezers waren; of dat het lezen van teksten toen minder urgent was omdat de verhalen mondeling werden doorgegeven en men bo-vendien over een fenomenaal geheugen beschikte.

Het prestigieuze Institut für Neutestamentliche Textforschung in Münster – hofleverancier van ons Griekse Nieuwe Testament – beschikt sinds enige tijd over een imposante database van bijna 6000 conjecturen op de Griekse tekst van het Nieuwe Testament.1 Een conjectuur is, simpel gezegd, een voorstel tot aanpassing van de grondtekst die niet door handschriften wordt onder-steund.

Het meest intrigerende aspect van De Graafs boek Heilige strijd is precies het aspect dat de titel heeft gehaald, namelijk ‘heilige strijd’.1 Waar haalt een terrorisme-expert in tijden van religieus gemotiveerd extremistisch geweld de euvele moed vandaan op te roepen tot een heilige strijd?

De laatste decennia is in tal van protestantse gemeenten in Nederland de avondmaalspraktijk aanmerkelijk gewijzigd. Waar vroeger in kerken van de gereformeerde traditie tafels werden opgesteld, waaraan de belijdende leden van de gemeente, en eventuele gasten die zich voor de dienst aan de kerkenraad bekend gemaakt hadden, na de lezing van het avondmaalsfor-mulier aangingen om brood en wijn te ontvangen, worden kerkgangers nu in veel gemeenten naar voren genodigd om ‘lopend’ aan de communie deel te nemen.

Het wordt Kerst. De kerstboom zal weer gezet worden, maar hij zal bij ons niet tot Pasen blijven staan. In de Dordtse Wilhelminakerk staat er al vroeg een prachtige kerststal, maar wat zien we in de stal – behalve dan de schapen rond de stal, en het Kindeke en Moeder Maria en Vader Jozef in de stal? Altijd staan daar dezelfde dieren – niet alleen nu, maar ook op oude schilderijen. Daar staan de os en de ezel. Waarom? Waarom staan daar de os en de ezel? Waar komen de os en de ezel vandaan? Zij komen uit Jesaja 1:

‘Het grote, zware verdriet had haar eindelijk ingehaald. Ze moest huilen, Het gehuil kwam uit haar buik omhoog en stroomde door haar keel naar buiten met zo’n kracht dat ze nauwelijks meer kon ademhalen. Daarna begint ze te snikken, luid en onmenselijk’. Zo tekent de Zweedse schrijfster Marianne Fredriksson het begin van de Paasmorgen, in haar roman Volgens Maria Magdalena.

Taal doet meer dan het overbrengen van informatie. Met de labels die we opplakken oefenen we macht uit, al zijn we ons daar zelden van bewust. Ook voor bijbelvertalingen geldt dat woorden niet neutraal zijn en dat het goed is je bewust te zijn van wat ze oproepen. Een levendig gesprek over de uitleg en toepassing van de bijbelse teksten blijft even belangrijk als een zorgvuldige vertaling.