Ignatius van Loyola: van ridder tot religieus
Marianne Vonkeman leest ‘Het verhaal van de pelgrim’
Hoe leer je onderscheiden wat van God komt en wat niet? Dat staat centraal in de ignatiaanse spiritualiteit. In Het verhaal van de pelgrim maken we kennis met ordestichter Ignatius van Loyola. De Spaanse ridder en edelman raakt op zijn ziekbed geïnspireerd door het evangelie en gooit zijn leven radicaal om. Marianne Vonkeman las de autobiografie.
Ignatius, de stichter van de Jezuïetenorde, en de Ignatiaanse spiritualiteit waren me veelal onbekend. Ik was dus heel benieuwd om deze autobiografie te lezen. De jezuïet Nicolaas Sintobin voorziet het levensverhaal van commentaar. Hij wil laten zien hoe Ignatius geleidelijk aan het vermogen ontwikkelde om de stem van God te onderscheiden van alle andere stemmen.
Autobiografie
Het is even wennen aan de manier waarop het boek is opgezet. Het werkt met drie soorten lettertypen en dat vond ik niet prettig. Ik wilde eerst kennismaken met Ignatius zelf. Daarom begon ik met de autobiografie (in twee lettertypes) en ging daarna terug om de commentaren te lezen. Die geven een soort close reading van de tekst. Een voor- en nawoord door gezellen van Ignatius geven context.
Ignatius heeft zelf kort voor zijn dood in 1556 de terugblik op zijn leven gedicteerd aan zijn huisgenoot en mede-jezuïet Luís Gonçalves da Camara. Zijn levensbeschrijving staat daarom in de derde persoon en je kunt de duidingen van deze Luís ertussendoor ontwaren. Mogelijk zijn al te schandalige onderdelen uit de jeugd van Ignatius er later uitgehaald, toen er sprake was van zijn heiligverklaring. Ignatius zelf had lang een schuldgevoel over zijn ruige ridderverleden.
Het is een vermakelijk boek, vol ups en downs, tegenslag, ziekte, reizen die niet doorgingen, gevangenschap, ruzie met de kerkelijke autoriteiten en het moeilijke, eigenwijze en ook moedige karakter van Ignatius. Er komen veel namen in voor van mensen die hij onderweg ontmoette, dat is soms wat verwarrend. Deze autobiografie is niet bepaald een ophemeling van een bijzonder man en dat maakt het heel levendig. Het geeft ook aan dat Ignatius zijn leven niet beoordeelde aan de hand van zijn prestaties, maar aan wat hij onderweg van God geleerd had. Het is dan ook geen opsomming van feiten maar het zijn herinneringen die zijn groei in onderscheiding willen laten zien, inclusief zijn regelmatig falen daarin.
Onderscheiding
De kern van het leven en werk van Ignatius kun je samenvatten in het woord: onderscheiding. Wie je ook bent, hoe je karakter ook is, hoe je omstandigheden ook zijn – alles draait om het leren herkennen van Gods werk en Gods stem in het hier en nu. Het is boeiend hoe Sintobin gebruikmaakt van allerlei voorvallen in Ignatius’ leven om uit te lichten hoe deze spirituele groeimomenten waren.
Later in zijn leven ontwierp Ignatius de Geestelijke Oefeningen, een soort bijbelse gebedsretraite. Op grond van zijn eigen ervaringen ontwierp hij oefeningen en meditatievormen rond het leven van Jezus. Die helpen om tot inzicht te komen over wie je zelf bent en wat je drijft – en welke kant God met je op wil. Sintobin laat zien hoe de biografie en de Oefeningen in elkaar vlechten.
Later in zijn leven ontwierp Ignatius de Geestelijke Oefeningen
Gevoel
Ignatius was een Spaanse edelman en ridder, eerzuchtig en dol op adellijke dames. Als hij in een veldslag tegen Fransen ernstig gewond raakt, leest hij op zijn ziekbed – bij gebrek aan ridderromans – de verhalen van heiligen en het evangelie. Die raken hem en gaan met zijn verbeelding op de loop. Hij wil net zo heldhaftig zijn als de martelaren en fantaseert wat hij zelf allemaal aan strenge ascese zou kunnen doen. Als hij slingert tussen fantasieën over zijn ridderschap of over gelovig leven, merkt hij dat hij vrediger en blijer wordt van het laatste. En dat die gevoelens blijven. Bedacht hij daarentegen hoe het zou zijn om barrevoets naar Jeruzalem te trekken, en hoe het zou zijn om enkel plantaardig voedsel te eten en om ook al die overige gestrengheden te verrichten waarvan hij gezien had dat de heiligen die hadden gedaan, dan vond hij niet alleen vertroosting zolang hij daar in gedachten mee bezig was, maar bleef hij ook tevreden en opgewekt nadat hij ze had losgelaten.
Zo ontwikkelt Ignatius een eerste kenmerk voor onderscheiding: gebruik je verstand om te letten op je emoties en hoe blijvend die zijn. Die aandacht voor zijn innerlijk maakt hem ook bewust van schuldgevoel over zijn verleden. Al zal het nog een tijd duren voordat hij daar een weg in vindt. Hij onderzoekt zijn verlangens: komen ze van de goede geest of van de kwade geest? Brengen ze vrede en vertroosting, of dorheid en een leeg gevoel?
Wilskracht en ascese
Zoals uit het bovenstaande citaat blijkt, wil Ignatius net als de heiligen waar hij over leest, afstand doen van al zijn adellijke rijkdommen en God dienen door er zo onaantrekkelijk mogelijk uit te zien. Zo fanatiek als hij was als ridder, zo begint hij nu zijn pelgrimsreis met God. Eerlijk vertelt Ignatius hoe God hem geleidelijk aan leert dat het goed is om voor je lichaam te zorgen, want Christus zelf wil er woning maken. Tegelijk gaat het erom dat je meer en meer je vertrouwen op God stelt. Ignatius doet dat door bedelen tot zijn enige bron van inkomsten te maken. Ook al betekent het dat hij soms hongerig zal zijn. Met hulp van raadgevingen van zijn biechtvader leert hij onderscheiden wanneer iets alleen maar op wilskracht gebeurt, of wanneer het gedrag is dat hem vrijer maakt en doet groeien in vertrouwen.
Jezus
Vriendschap met Jezus wordt een rode draad in zijn leven. Regelmatig krijgt hij mystieke ervaringen van Jezus. Daarom wil hij naar Jeruzalem, om diens sporen te wandelen en hem zo beter te leren kennen.
Als hij uiteindelijk in Jeruzalem aankomt, overtuigd dat dit Gods wil is, geven de franciscaanse beheerders van de heilige plekken hem geen toestemming om naar deze plekken te gaan. In gehoorzaamheid – en op straffe van excommunicatie – accepteert hij om de stad te verlaten, maar glipt toch nog even weg. Uiteindelijk wordt hij gearresteerd en op vernederende wijze uitgezet. Of dit nu echt lijden is in navolging van Christus, zoals het commentaar meent? Na zijn vertrek uit Jeruzalem gaat hij rondtrekken door allerlei landen, met enkele gezellen, om te studeren, te prediken en zielen te begeleiden. Hij maakt de eerste aanzet tot zijn Geestelijke oefeningen, meditaties rond het leven van Jezus. Deze worden uiteindelijk in 1548 door de paus goedgekeurd.
Vriendschap met Jezus wordt een rode draad in zijn leven
Verleiding herkennen
Onderscheid maken tussen eigen wensen, Gods wensen en verleidingen of bekoringen, is niet zo eenduidig allemaal. Ignatius laat in zijn terugblik zien hoe hij daar in de praktijk mee worstelde. Een grote rol speelt het eigen ego en zijn gehechtheden. Het is nodig dat wij ons innerlijk vrij maken voor alles wat geschapen is… Zozeer dat wij van onze kant gezondheid niet méér verlangen dan ziekte, rijkdom niet méér dan armoede, eerbewijzen niet méér dan verguizing, een lang leven niet méér dan een kort en zo in al het overige, schijft hij in zijn Geestelijke Oefeningen.
Bedelen is een middel om te groeien in vertrouwen op God, geen doel in zichzelf. Gebed, en Jezus Christus als maatstaf, geeft richting. Verstand en nuchter onder ogen zien wat het leven zelf aanreikt, helpen om te onderscheiden. Net als gehoorzaamheid aan je meerderen en goede raadgevingen van anderen. Uiteindelijk gaat het erom: wordt de medemens hiermee geholpen?
Ten slotte
Dit boek is een prima introductie op het leven en het denken van Ignatius. Ik heb het met plezier en belangstelling gelezen. Het commentaar van Sintobin is verhelderend en informatief. Af en toe vond ik het wat gezocht, alsof alles van deze dolende ridder in het frame van groeiende onderscheiding moet passen. Het verhaal van Ignatius doet me een beetje aan Don Quichot denken, ook zo’n ridder met goede bedoelingen. Zijn leven en spiritualiteit is gekleurd door de heersende riddercultuur, zoals iedere spiritualiteit het stempel van de eigen tijd heeft. Wat me vooral bij blijft, is hoe het leven zelf ons onderscheiding leert, als we maar zouden luisteren. Het boek eindigt met een lijst aan boeken, websites en tips hoe je je verder kunt verdiepen in de Ignatiaanse spiritualiteit.
Marianne Vonkeman is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en sinds jaar en dag verbonden aan Theologie.nl. Ze is redactielid van de redactie Spiritualiteit en beheert de website www.sporenvangod.nl.
Bestel Het verhaal van de pelgrim bij onze partner Boekenwereld
Met Het verhaal van de pelgrim voorziet jezuïet en internetpastor Nikolaas Sintobin in een geheel van commentaar voorziene editie van de ontroerende levensgeschiedenis van Ignatius van Loyola. Deze zestiende-eeuwse autobiografie geeft niet alleen een beeld van de geestelijke ontwikkeling van Ignatius, maar leidt de lezer ook dieper in de ignatiaanse spiritualiteit. Ignatius neemt lezers openhartig mee op een reis van bekering, toewijding en spirituele groei. De oprechtheid en het doorzettingsvermogen van Ignatius, evenals zijn liefdevolle relatie met God, geven zijn verhaal blijvende zeggingskracht. Nikolaas Sintobin begeleidt de lezer bij moeilijke of voor ons vreemde passages, waardoor deze spirituele klassieker voor iedereen toegankelijk wordt.
