Je bevestigd voelen als het levenseinde nadert

Klinisch neuropsycholoog Annemaaike Serlier-van den Bergh werd ongeneeslijk ziek. Ze schreef tijdens haar eigen ziekteproces het boek Mogen zijn wie je bent. Troost vinden en geven als het levenseinde nadert. Ze deed dat om mensen een hart onder de riem te steken die een soortgelijk proces doormaken. Geestelijk verzorger Freek Boon las het boek en deelt hier zijn leeservaring.

In Mogen zijn wie je bent staan troostvolle ervaringen centraal en een breed scala aan zinvolle achtergronden vanuit het perspectief van een zelf ongeneeslijk zieke psycholoog. Het boek gaat over troost vinden als je weet dat je nog maar kort te leven hebt. En over omgaan met dat verdriet, de zich manifesterende pijn en zingeving.

Klinisch neuropsycholoog

Annemaaike Serlier-van den Bergh (1965-2023) was klinisch neuropsycholoog. Ze werd zelf getroffen door een ongeneselijke ziekte. Met het schrijven van dit boek wilde ze anderen in vergelijkbare omstandigheden steunen. Vlak voor de fatale diagnose haar daarin dwarsboomde, vatte ze het plan op om te promoveren op een in de vergetelheid geraakte pionierster, de psychiater Anna Terruwe (1911-2004). De promotie ging niet door, maar door juist in dit boek vrij uitgebreid te schrijven over de persoon Terruwe, haar werk en haar ook vandaag de dag nog belangrijke visie, realiseerde ze toch iets van die ambitie. In drie boeiende ‘intermezzi’ van telkens een bladzijde of acht, gebaseerd op Terruwes vele boeken en een biografie, brengt zij deze katholieke psychiater helder onder de aandacht van een breder publiek.

Bevestiging bij Terruwe

In Terruwes mensvisie is ‘bevestiging’ het centrale thema. Wie in zijn jongste jaren van het leven onvoldoende bevestiging – waardering en liefde – ervaart, voor de persoon die men is en voor de ambities, dan levert dat de persoon levenslange schade op, achterstand en grote zelfonzekerheid. Soms staat dat in zeer groot contrast met hoe waarderend de buitenwereld naar zo iemand kijkt. Haar inzicht ontwikkelde ze toen ook John Bowlby zijn gehechtheidstheorie naar buiten bracht.

Bijzonder katholiek gezin

Terruwe groeide op in een indertijd bijzonder katholiek gezin in het Brabantse Deurne. Haar ouders huwden op voorwaarden en hadden – minstens zo belangrijk – daarbij vastgelegd dat zowel hun zonen als hun dochters mochten verder leren – in die tijd iets hoogst ongebruikelijks voor vrouwen. Daardoor bevond Terruwe zich in een pionierspositie toen ze in Utrecht geneeskunde ging studeren. Toen ze op 34-jarige leeftijd een eigen praktijk begon als zenuwarts, ondervond ze aanvankelijk forse tegenwerking – niet in de laatste plaats vanuit de kerk. Maar ze had ook contact met de Nijmeegse professor en rooms-katholieke geestelijke Willem Duynstee, die eerder al haar biechtvader en mentor was. Hij steunde, stimuleerde en inspireerde haar en over hem staan in dit boek ook heel interessante wetenswaardigheden. Terruwe was door haar boeken en spreekbeurten een bekende Nederlander.

Eigen zoektocht

Op haar eigen zoektocht wordt Serlier-van den Bergh zich steeds helderder bewust, hoezeer juist ‘bevestiging’ van wezenlijk belang is, wanneer je nog maar kort te leven hebt. Haar bevestigende steunbronnen zijn haar man en kinderen, en haar geloof. Haar man steunt haar ook in dat laatste aspect, terwijl hij zelf niet-gelovig is. Serlier-van den Bergh wijst erop dat het in een situatie als de hare ook belangrijk is dat naasten worden gesteund en bevestigd. Zij krijgen immers ook het nodige te verstouwen.

Bronnen van steun en troost

Serlier-van den Bergh weet ook anderen te betrekken bij haar boekproject. Haar nicht Stella Braam, onderzoeksjournaliste, steunde haar daarbij vooral in praktische zin. Na haar overlijden schreef Braam het boek af en maakte het gereed voor publicatie.

Boeken en personen reikten de auteur materiaal aan over anticiperende rouw en troost. De Vlaamse psychiater Dirk De Wachter komt aan het woord. Hij heeft zelf een ongeneselijke ziekte. De longarts Sander de Hosson schreef enkele boeken en voert veel slechtnieuwsgesprekken. Presentiehoogleraar Andries Baart leunt qua visie en praktijk dicht aan tegen Terruwes bevestigingsbenadering. En Manu Keirse is een bekend rouwexpert. De auteur zelf doet nauwgezet verslag van haar ervaringen, gevoelens, gedachten en zingeving. Ze put uit een scala aan bronnen. Ook reflecteert ze op de kruiswegstaties. Ze vormen bronnen van steun en troost.

De uitgave van dit boek, getuige het voorwoord door Ernst Hirsch-Ballin, is mede mogelijk gemaakt door de Octavia van Breemen Stichting. En ‘Okkie’ van Breemen was weer een vroegere medewerkster en leerlinge van Terruwe.

Het goede opsporen

Misschien wel de meest pregnante passage in dit boek staat in het hoofdstuk ‘Is troost een taak van de dokter?’. Onder het kopje ‘De empathische toeschouwer’, citeert Serlier-van den Bergh Terruwe:

‘Bevestigen is het goede in de mens opsporen en dit aan hemzelf tonen.’

Nader toegelicht: het kleine goede behelst juist kleine gebaren van vriendelijkheid. Daaronder moeten we dan zeker ook verstaan: een glimlach, een streling, een schouderklopje – áls het maar gemeend is.

Kleine aanrakingen

Wat de waarde van kleine aanrakingen betreft, vertelt de auteur een sprekende eigen ervaring. Ze moet op zeker moment een naald laten plaatsen in een Port-A-Cath (PAC). Dat is een poortkatheter in een grote ader onder de huid. Met nog gezwollen hechtingen en een gevoelige huid, geen sinecure om te ondergaan. Min of meer uit het niets vroeg ze aan de verpleegkundige of zij haar onderarm mocht aanraken. ‘Als je maar niet knijpt.’ Vervolgens kregen ze een gesprek over hun zonen. Zo ontstond een troostvolle ontmoeting, en ‘een gevoel van in de cirkel van geborgenheid te staan’. Wie bevestigd wordt, voelt zich geborgen. Mooi aan haar boek is trouwens dat het een egodocument is, maar de inhoud blijft weg van het al te particuliere.

Verlies overleven

Bij haar verkenningen van essenties van rouw, komt Serlier-van den Bergh ook terecht bij het ooit zo befaamde fasemodel van Elisabeth Kübler-Ross. Ze benoemt, zoals ook veel anderen tegenwoordig, dat rouw zo niet in elkaar steekt. Keirse stelt zeer expliciet dat alle rouwfasen door elkaar heen lopen. Als rouw in een fasekeurslijf geacht wordt plaats te vinden, dan belemmert dat het rouwen eerder dan dat het steunt en helend is. Keirse spreekt trouwens niet over verlies verwerken, maar over verlies overleven. Volgens hem is rouwen hard werken.  

In de vergetelheid

Hoewel de wat in de vergetelheid geraakte Terruwe niet bekend was omwille van haar begeleiding van ernstig zieken, ontleent Serlier-van den Bergh aan Terruwes benadering wel veel inspiratie voor haar eigen visie op het belang van bevestiging voor de mens. Hoewel ze over Terruwes werk een proefschrift had willen schrijven en daaraan meer bekendheid had willen geven, is het haar met de publicatie van dit boek in de kern beslist gelukt. Een bijzondere – en zeer te waarderen – mooie wending gelet op de omstandigheden.

Ook mooi is dat ze na het vernemen van haar diagnose besloten heeft zo veel mogelijk waardevols voor anderen op te schrijven; wat ze zelf overwoog, ervaarde en haar troostte. Ze spreekt daarbij overigens nadrukkelijk tegen dat ze niet zo’n moeite zou hebben met het proces van sterven ‘vanwege haar geloof’.

Bruikbare tips

Voor zowel mensen die zelf weten dat ze niet meer zo lang te leven hebben, als voor hun omgeving stelt ze heldere en bruikbare tips op. Ook de laatsten worden geconfronteerd met rouw en verdienen bevestiging en steun. Een goed voorbeeld voor naasten is de tip om vooral te luisteren naar de ander en niet met adviezen of eigen ervaringen op de proppen te komen. En om de te confronterende vraag ‘hoe gaat het met je’ te vermijden, maar toch een goede vraag te stellen. Zo kan men veel beter informeren: hoe gaat het vandaag met je? Dat is zinvol, concreet en gericht op het hier en het nu.

Dat het onderwerp zingeving ter sprake komt, is vanzelfsprekend, gezien haar eigen biografie en de zegslieden die zij raadpleegt. Met het hebben willen schrijven van dit boek concretiseert Serlier-van den Bergh zingeving vanuit haar eigen waarden. Dit boek maken wilde ze per se gaan doen. En het komt veel vaker voor dat juist degenen die weten dat ze gaan sterven, concreet willen hándelen. Ze geeft een voorbeeld van een man die na het horen van zijn diagnose bleef hardlopen voor zover dat nog ging. Hierin zien we dat ergens mee bezig gaan of blijven – hoe klein of groot ook – zin kan bieden in het licht van een aanstaande dood.

Bevestiging is er voor iedereen

Het boek biedt ook aanleiding aan om verder door te denken. Zo wordt gesteld dat het heel belangrijk is dat wie nooit eerder bevestigd is in het mens-zijn, toch ééns bevestigd wordt. Een voorbeeld van Sander de Hosson. Een vrouw bleef maar fysieke pijn houden, er bleken familiefricties te zijn. Na opheldering en uitpraten, was haar pijn verdwenen. Een geestelijk verzorger speelde hierbij een bemiddelende rol.

Elders staat: ‘Al is er maar één mens aan wie je alles kunt vertellen en die zonder vooringenomenheid naar je luistert. […] Zomaar iemand of een priester, imam of sociaal raadsman.’

Een echt lastig inzicht vind ik: wie niet eerder bevestigd is in het leven, zal juist niet gauw zelf vragen om bevestiging. Voor wie het geluk heeft te worden uitgenodigd, is het een ander verhaal.

Inspirerend en informatief

Mogen zijn wie je bent combineert achtergronden, verrijkende inzichten en doorleefde ervaringen over verkeren in het laatste deel van het leven.  Al met al een bijzonder inspirerend en informatief boek voor een breed publiek – en zeker ook voor mensen met een beroepsmatige betrokkenheid bij dit thema.