Korte Metten: Zacht op de persoon, hard op de inhoud

Toen ik net twee jaar werkervaring had, werd ik – tot mijn verbazing – aangenomen als teamleider bij een maatschappelijk projectbureau. De thema’s en het contact met opdrachtgevers vond ik leuk, maar het leidinggevende gedeelte knap lastig. Met name het feedback geven. Wie was ik als 26-jarige om anderen te vertellen wat ze beter moesten doen? Wat als ze zich gekwetst zouden voelen? Toen ik dit een keer besprak met mijn eigen leidinggevende gaf hij me een tip: ‘Zacht op de persoon, hard op de inhoud.’ Een waar feedback-credo. Een simpel, maar vernuftig uitgangspunt. Het stelt de ander centraal. Het leert je diegene allereerst te zien als mens. Maar voel je je daardoor veel vrijer om scherp feedback te geven op de inhoud, op wat die ander beter kan doen? Dat staat immers los van de waarde van die persoon.

Ik bedacht me later dat dit raakt aan de kern van het christendom. Daar is de mens allereerst geschapen in het evenbeeld van God. Dit geeft iedereen een intrinsieke waarde, ongeacht je daden. En ook in het christendom is er een lange traditie van scherp benoemen waar het fout gaat, waar onrecht heerst, en waar mensen tekortschieten. De intrinsieke waarde van wie we zijn geeft vrijheid om zonder reserves kritisch te zijn op wat we doen.

Omgekeerde toepassing

In de praktijk wordt dit echter vaak vergeten. Op de werkvloer (zoals destijds door mij), maar ook op maatschappelijk vlak. Sterker nog, daar wordt het feedback-credo vaak omgekeerd toegepast: ‘Zacht op de inhoud, hard op de persoon’. Zo zijn we zacht op de inhoud als we ingewikkelde vormen van structureel onrecht, zoals de schrijnende economische ongelijkheid in binnen- en buitenland, institutioneel racisme of allerlei vormen van vrouwonvriendelijk gedrag op z’n beloop laten, en beschouwen als iets dat niets met ons te maken heeft. Aan de andere kant zijn we in dit soort gevallen wel vaak hard op één specifiek persoon. Een minister, een bekende Nederlander, of iemand in je omgeving die in de fout gaat. Die persoon moet dan vertrekken of zwaar gestraft worden, dan beteugelen we daarmee het kwaad, is de assumptie.

We zien dit ‘hard zijn op de persoon’ ook met het thema polarisatie. De cognitieve polarisatie (hoe ver mensen inhoudelijk met elkaar van mening verschillen) is de afgelopen decennia helemaal niet zo gegroeid. De affectieve polarisatie (in hoeverre mensen negatieve beelden hebben over andersdenkenden) des te meer. Kortom: de verwijdering en verharding in de samenleving baseert zich meer op gevoelens over personen dan op verschil van mening op de inhoud.

In de media – flink versterkt door het onlinedebat – is ook de neiging het voortdurend over de poppetjes te hebben in plaats van de inhoud. Maar ook sommige politiek leiders zijn er zelf schuldig aan, door een persoonscultus te creëren of door relletjes rondom politieke concurrenten aan te wakkeren om de aandacht af te leiden van de inhoud van hun beleidsresultaten.

Kortom, het omgekeerd toepassen van het feedbackcredo doet ons maatschappelijk geen goed. Het laat problemen uiteindelijk onopgelost voor de samenleving. Het straft sommige daders buitensporig als representant van een groter probleem, terwijl anderen buiten schot blijven. Bijkomend effect is nog dat het het voor deze daders ook aantrekkelijker maakt om zich in slachtofferschap te wentelen, in plaats van naar de inhoud van hun fouten te kijken, de schade op te lossen en hun leven te beteren: het hele gesprek gaat namelijk toch al over hen als persoon.

Christelijk feedback geven

Maar wat gebeurt er als we wel de juiste volgorde aanhouden, en zacht zijn op de persoon, maar hard op de inhoud? Dan krijgen mensen die in de fout gaan, een tweede kans (zacht op de persoon). Voorwaarde is wel dat ze oprecht en scherp naar hun fouten hebben gekeken, en hun leven aantoonbaar hebben gebeterd en maatregelen hebben genomen om te voorkomen dat ze opnieuw de fout in gaan (hard op de inhoud).

In de bestuurlijke en politieke cultuur zou het gevolg zijn dat het normaler voor bestuurders wordt hun fouten toe te geven en de koers te verbeteren, zonder dat er gelijk om opstappen gevraagd wordt.

Het brengt meer geduld in het maatschappelijk debat, waar in plaats van snelle verontwaardiging en veroordeling van de persoon wordt gewacht op de feiten, en de focus vervolgens ligt op herstel en vooruitgang. Het vermindert ook de neiging om groepen als geheel weg te zetten, of één iemand als verpersoonlijking van een negatieve maatschappelijke ontwikkeling te gaan zien.

Maar goed, dat zijn de grote lijnen.

Laten we allemaal maar eens in het klein beginnen met de juiste toepassing van het credo. Bij de koffieautomaat op het werk bijvoorbeeld. Plak er maar een briefje op: ‘Zacht op de persoon, hard op de inhoud’.