'Opnieuw luisteren naar de Schrift'
Het nieuwe boek van Arnold Huijgen, Lezen en laten lezen, houdt de theologische gemoederen bezig. In dit artikel gaat hij in op de totstandkoming van zijn boek en op zijn intenties waarmee hij het schreef.
Christelijk Nederland zindert van vragen rond de uitleg van de Bijbel. Vaak draait het daarbij om een paar hete hangijzers, zoals de visie op homoseksualiteit of schepping en evolutie. Het lezen van de Bijbel gaat echter om zo veel meer en vaak ook om wat anders. Vandaar dit boek. Al langer speelde ik met de gedachte om een kleine hermeneutiek te schrijven, een boek over de manier waarop we de Bijbel lezen. Tijdens een studieverlof in het najaar van 2018 kwam ik eraan toe. Eigenlijk zou ik vooral aan mijn belangrijkste academische project werken, een onderzoek naar de drie-eenheid en het Oude Testament, maar dit boek drong zich mentaal naar de voorgrond.
Denken heeft altijd met de plaats te maken waar je je bevindt. Dat is een van de centrale stellingen van dit boek, maar het is ook mijn ervaring tijdens het schrijven van dit boek geworden. Mijn studieverlof bracht ik grotendeels door aan een bureau op de eerste verdieping van de Grosse Kirche van Emden. Dat is een stadje aan de Oost-Friese kust, in het noordwesten van Duitsland, tegenover Delfzijl. De kerk van Emden, gebouwd vanaf ongeveer 1200, wordt (in het Nederlands!) de ‘Moederkerk’ genoemd, omdat Emden vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw een toevluchtsoord werd voor Nederlandse gereformeerden die elders in Europa werden vervolgd.
Zij vonden in Emden de vrijheid en de mogelijkheid om handel te drijven via de zeehaven. In Emden vond dan ook in oktober 1571 de allereerste nationale synode van de Nederlandse gereformeerde kerken plaats. Johannes à Lasco was hier ‘superintendent’ (een soort gereformeerde bisschop) en Menso Alting verbreidde het calvinisme energiek vanuit Emden. Uit dankbaarheid is in 1660 aan de zuidkant van de kerk boven het diaconenportaal in steen het ‘scheepken Jesu’ afgebeeld, met daarbij de tekst: ‘Godts kerck vervolgt verdreven heft Godt hyr trost gegeven.’ Vandaar de Nederlandse erenaam ‘Moederkerk’.
Op 11 december 1943 werd de grote kerk van Emden verwoest door een hevig bombardement van de geallieerden. Emden was als haven- en industriestad namelijk een belangrijk doelwit en het was gemakkelijk aan te vliegen vanuit Engeland. Lange tijd was de Moederkerk niet meer dan een ruïne. Inmiddels is de kerk prachtig gerenoveerd, maar dan niet zo dat je niets meer van de verwoesting ziet. Er zijn heel andere materialen gebruikt dan de stenen muren en pilaren die er nog stonden. De strakke bakstenen, het zwarte staal en het vele glas dat bij de restauratie werden gebruikt, accentueren het contrast tussen het oude en het nieuwe. De ruïne is niet weggepoetst, maar omsloten door de nieuwe constructie, die functioneert als museum en als thuis voor de Johannes à Lascobibliotheek. Erediensten worden er niet meer gehouden; enkel in de kleine kerk die ernaast gebouwd is. De Moederkerk is museum en bibliotheek, maar eigenlijk geen kerk meer.
Vanwege een beurs die de bibliotheek mij vriendelijk verleende, kon ik een maand lang in de moederkerk werken. Mijn werkplek bevond zich aan de rand van de nieuwe constructie, een armlengte van een oude pilaar. Ik had er goed zicht op de oude kerkruimte. Het was niet alleen een prachtige plek om te werken, maar ook een plek met grote symbolische waarde. Daar zat ik dan, tussen de puinhopen van de Nederlandse gereformeerde Moederkerk, verwoest in de laatste wereldoorlog. Bibliotheek en museum, meer niet. Zo ligt de Nederlandse kerk erbij: een historische plek, waar groepen toeristen en schoolklassen een boeiende rondleiding kunnen krijgen. Een plek ook om van kunst te genieten. Ik had uitzicht op een restaurateur die urenlang minutieus een koperen plaat schoonmaakte en herstelde. Maar een plaats waar de Schriften geopend worden in een samenkomst van de gemeente is de Grosse Kirche niet meer. Is dat misschien symbolisch voor de Nederlandse kerk: stukgemaakt in de
moderniteit, niet meer dan een prachtig museumstuk?
Daar zat ik, in het voormalige toevluchtsoord voor Nederlandse gereformeerden. Ik was niet de geloofsvervolging ontvlucht, maar de drukte van het academische leven waardoor ik onvoldoende aan schrijven toekwam. Nét buiten de eigenlijke kerk zat ik te schrijven, in het moderne gedeelte, tussen zwijgende getuigen, stenen en portretten. Toch zat ik wel degelijk in de ruimte van de kerk, die niet een kwestie is van hout of steen, maar van de levende God. Zal God zijn kerk opnieuw troosten? Durf ik dat te hopen? In deze situatie wil ik proberen opnieuw te luisteren naar de Schrift. Ik ben er van overtuigd dat alleen God de toekomst genadig kan opendoen en dat het daarom aankomt op luisteren naar zijn stem.
Dat vraagt om afstemming op de melodie die in de Bijbel klinkt. Een benadering die vanuit hedendaagse ethische vragen vertrekt om vervolgens de input van de Schrift te verwerken, lijkt mij geen recht te doen aan de Schrift zelf. We zullen opnieuw bij het begin moeten beginnen, om het ABC van de Schrift te leren. Gelukkig is onze afstemming op de Schrift geen voorwaarde om de Schrift levend en werkzaam te laten zijn. ‘Het Woord van God is levend en krachtig’ (Heb. 4:12). Dat geeft wat mij betreft moed om te lezen en te leven, onderweg naar de dag van Jezus Christus.
Arnold Huijgen
PS. Dit is het voorwoord van Lezen en laten lezen.
Lezen en laten lezen
Lezen en laten lezen van Arnold Huijgen is een verhelderend theologisch boek over gelovig omgaan met de Bijbel. Belangrijk uitgangspunt daarbij is dat je de Bijbel niet alleen leest, maar je ook laat lezen door God. De Bijbel is een ingewikkeld boek, en over de interpretatie ervan wordt veel gediscussieerd. Hoe kun je de Schrift dan zo lezen dat je hart geraakt wordt? En hoe voorkom je al te rationele Bijbellezing?
