Basis

Pastoraat bij depressie

Basisinformatie en tips

Iedereen is weleens somber of verdrietig. Zulke gevoelens kunnen opkomen na slaaptekort, tegenslag, het verlies van een dierbaar iemand of zomaar zonder aanwijsbare reden. Meestal trekt zo’n sombere bui vanzelf weg. Bij sommige mensen blijft deze stemming echter aanhouden. Ze hebben nergens zin in of belangstelling voor. Hun hele bestaan wordt erdoor beheerst. Al schijnt de zon en gebeuren er leuke dingen, het raakt hen niet. Mensen die hier meer dan 2 weken last van houden, lijden mogelijk aan een depressie. Dat is een ziekte waarbij de stemming continu verlaagd is.
Jaarlijks heeft ruim 6 % van de volwassen Nederlandse bevolking tot 65 jaar een depressie. Eén op de vijf mensen heeft in zijn leven een depressie gehad. Vrouwen hebben vaker een depressie dan mannen. Ook 2 tot 3% van de jongeren en de ouderen lijdt aan een depressie.
Een depressie raakt dus veel mensen. Het is niet iets om je voor te schamen of om verborgen te houden. Aangezien de ziekte in de top 3 staat van ziekten met de ernstigste ziektelast, is het juist belangrijk dat er meer aandacht voor komt. De ziekte grijpt namelijk in op alle terreinen van het leven.

Hoe ontstaat een depressie?

Depressies hebben nooit één duidelijke oorzaak. De ziekte ontstaat door een combinatie van biologische, psychische en sociale factoren.
De belangrijkste biologische factor is erfelijkheid. In sommige families komen depressies vaker voor dan in andere. Ook hormonen, medicijnen, alcohol en drugs kunnen het ontstaan van een depressie beïnvloeden. Daarnaast kunnen lichamelijke ziekten een rol spelen, zoals schildklierafwijkingen, diabetes en hart- en vaatziekten.
Vaak is er bij het ontstaan van een depressie ook sprake van een psychische aanleg. Denk daarbij aan perfectionisme, negatief zelfbeeld, faalangst, een streng geweten of beperkte sociale vaardigheden.
De sociale factoren die meespelen zijn bijvoorbeeld belangrijke gebeurtenissen zoals trouwen, kinderen krijgen, verhuizing, ontslag of overlijden van een dierbare. Maar denk hierbij ook aan trauma’s in de kindertijd, financiële problemen, een klein sociaal netwerk en moeilijke situaties in het gezin.

Mensen die eerder depressief zijn geweest, lopen een groter risico om opnieuw depressief te worden. Andere belangrijke risicogroepen zijn chronisch zieken, mantelzorgers en
moeders van jonge kinderen.
Nog niet genoemde risicofactoren voor het ontstaan van een depressie zijn stress, piekeren en negatief denken. Hier kunnen mensen zelf iets aan doen! Daarbij helpt het om factoren te kennen die beschermen: balans, ontspanning, energie, optimisme en zingeving.

Hoe herken je een depressie?

Een depressie beïnvloedt de hele mens: stemming, gedachten, gedrag en lichaam. Hieronder de belangrijkste symptomen op een rij. Eén van de twee kernsymptomen is bij een depressie altijd aanwezig, bijna iedere dag en gedurende vrijwel de gehele dag. De overige symptomen verschillen per persoon in aanwezigheid en hevigheid. De symptomen dienen te wijzen op een verandering ten opzichte van eerder functioneren.

Kernsymptomen

Sombere stemming
Verminderde interesse of plezier in bijna alle activiteiten

Overige symptomen

Eetproblemen: veel of juist weinig eetlust
Slaapproblemen: veel willen slapen of niet kunnen slapen
Rusteloosheid of trager bewegen
Vermoeidheid of energieverlies
Schuldgevoel, gevoelens van waardeloosheid
Concentratieproblemen, besluiteloosheid, piekeren
Gedachten aan dood of zelfdoding

Misschien herkent u iets van het bovenstaande bij iemand die u kent en waar u zich zorgen over maakt. Het kan zijn dat u zich in dat contact machteloos, schuldig of zelfs boos voelt. Het is belangrijk om deze signalen serieus te nemen. Mogelijk zit er een depressie achter. Het kan ook wijzen op andere ziekten of problemen met vergelijkbare symptomen. Dat kan zijn: beginnende dementie, angstklachten, lichamelijke problemen als hartfalen of ontstekingen, sociale problemen, financiële problemen of misbruik van middelen als alcohol of drugs.

Iemand die depressief is voelt zich wanhopig, maar praat er uit schaamte vaak niet over. Misschien kunt u iets betekenen voor die ander door het bespreekbaar te maken. Want met behandeling of andere hulp kan de ziekte een stuk draaglijker worden, gaat eerder over en is de kans op terugval kleiner.

De rol van geloof en levensbeschouwing bij depressie

Iemand die gelooft kan net zo goed depressief worden als iemand die niet gelooft. Toch tonen onderzoeken voorzichtig aan dat geloof een beschermende factor kan zijn. Dit zal te maken hebben met het besef van een gelovige dat het leven ten diepste zin heeft. Ook het deel uitmaken van een geloofsgemeenschap kan positief bijdragen.

Een depressie grijpt in op het hele leven, dus ook op de geloofsbeleving. Dat kan zich bij een depressie uiten op de volgende manieren:

Schuldgevoel tegenover God.
Alleen negatieve dingen oppikken. Soms menen mensen zeker te weten dat de Bijbelse boodschap van redding en genade niet voor hen bedoeld is.
Weinig van God ervaren, zich door God verlaten voelen.
Geen interesse in kerkelijke activiteiten, een kerkdienst ‘doet’ hen niets.
Concentratieproblemen tijdens Bijbellezen, bidden, de preek.
Onzekerheid, angst en twijfels rond het geloof.

Het is belangrijk om psychische nood en geestelijke nood niet met elkaar te verwarren. Bij een depressie gaat het om een verstoorde beleving van de werkelijkheid; een stoornis in het denken, voelen en waarnemen die het algemeen functioneren belemmert. Bij geestelijke nood gaat het om een worsteling op het terrein van geloof en zingevingsvragen. Kernpunt daarin is de verhouding tot God.

Do’s en don’ts

Wat liever wel doen in contact met iemand die mogelijk depressief is:

Ga het gesprek aan met de betrokkene en spreek uw zorgen uit. Benoem concreet wat u ziet/merkt/signaleert. Begrip en een luisterend oor zijn nu het belangrijkst.
Accepteer dat de persoon depressief en misschien verdrietig is. Dat is voor iemand zelf vaak heel lastig. Daar kunt u bij helpen door te laten zien dat deze stemmingen er mogen zijn.
Blijf binnen uw rol met de daarbij passende afstand en nabijheid. Als pastor of pastoraal meewerker bent u geen familielid of therapeut. Verwijs voor diagnostiek en therapie naar de huisarts.
Stimuleer heel voorzichtig om te doen wat goed voor hem of haar is, zonder de keuzevrijheid van iemand te beperken. Belangrijk bij een depressie is: bewegen, regelmaat, grenzen stellen, positief denken, praten, ontspannen en leuke activiteiten.
Heb oog voor de andere gezinsleden, zij lopen het risico om zelf psychische problemen te ontwikkelen.
Wees trouw in bezoek, maar houd het kort. Dit geldt ook voor Bijbellezen en gebed. Kies bij voorkeur een Bijbelgedeelte dat aansluit bij de depressieve stemming, bijvoorbeeld Psalm 22, 42 en 102. Door zo’n gedeelte te lezen, erkent en accepteert u de stemming van de persoon die u bezoekt.

Wat beter niet doen in contact met iemand die mogelijk depressief is:

Stel niet zelf een diagnose maar stimuleer iemand om naar de huisarts te gaan. De huisarts kan andere problemen uitsluiten en zorg dragen voor verdere behandeling.
Probeer de depressie niet ‘weg te praten’, een depressief iemand op te vrolijken door te wijzen op alles wat mooi is in het leven en de zon die zo lekker schijnt. Dat werkt averechts.
Kom niet meteen met allemaal goedbedoelde adviezen, maar vraag of iemand zelf een idee heeft wat zou kunnen helpen. Neem de regie niet over, dat versterkt het gevoel waardeloos te zijn.
Heb niet te hoge verwachtingen. Richt je niet op resultaten/oplossingen maar blijf geduldig en bemoedigend.
Beloof nooit geheimhouding, want het kan zijn dat overleg nodig is of dat de last voor uzelf te groot is om alleen te dragen.

Deskundigen

Hulpverleners

De meeste psychologen behandelen mensen met een depressie. Verwijzing moet altijd via de huisarts. Ook binnen de huisartsenpraktijk is vaak laagdrempelige hulp beschikbaar. Zoekt u specifiek een christelijke hulpverlener, kijk dan eens op de verwijslijst op de site van de Christelijke Vereniging voor Psychiaters, Psychologen en Psychotherapeuten, CVPPP.

Meer informatie over depressie en een passend hulpaanbod vindt u op de sites van drie grote, deels landelijk werkende, christelijke GGZ-instellingen:

Pastoraal werkers of ambtsdragers kunnen via de site van Eleos advies vragen in een specifieke pastorale situatie.

Online

Zelfhulp via internet is te vinden op http://www.kleurjeleven.nl/. Via deze weg kan iemand thuis een test doen en telefonisch advies krijgen voor een mogelijk vervolgtraject.
Voor mensen die suïcidaal zijn, is er een speciaal telefoonnummer en een website met informatie en online hulp. Telefoonnummer 0900-0113. https://www.113.nl/
Speciaal voor jongeren van 16-25 jaar is er de site Gripopjedip. Daarop staan filmpjes, tips, ervaringsverhalen en is er de mogelijkheid contact te hebben met een hulpverlener of een online cursus te volgen.
Mentaal Vitaal is er voor iedereen die meer wil weten over mentale gezondheid en daar zelf mee aan de slag wil. Mentaal Vitaal geeft informatie, tips & oefeningen, online cursussen & therapie en verwijzing naar hulp.
Familievan.nl van Indigo biedt ondersteuning in de vorm van informatie, e-mailcoaching en chatbijeenkomsten voor familie van mensen met psychische problemen.
Ook de stichting Labyrint In Perspectief zet zich in voor familieleden van mensen met een psychiatrische ziekte. Ook andere direct betrokkenen, zoals buren, vrienden en collega’s kunnen er terecht.

Verdiepende informatie over depressie

Verdiepend boek over depressie: Wat depressie met je doet, geschreven door Arie-Jan de Lely.

Zelfhulpboek voor mensen met depressieve klachten: In de put uit de put, zelf depressiviteit overwinnen, geschreven door Pim Cuijpers en Nellie Wilschut.

Het Fonds Psychische Gezondheid heeft een aparte site, mindblue.nl, met informatie over depressie. U vindt er ervaringsverhalen, tips, een test, filmpjes en meer inhoudelijke informatie over verschillende soorten depressies. U kunt daar ook een brochure downloaden en u abonneren op de nieuwsbrief.

Ook de Depressievereniging heeft een uitgebreid aanbod aan ervaringsverhalen en lijsten met documentaires en publicaties.

Gebedstekst

Help mij op weg

Help mij op weg, vriendelijk Licht,
dwars door het duister dat mij omgeeft.
Help mij op weg, Jij, steeds een stap vooruit!
Inktzwart is de nacht. En ik ben ver van huis.
Help mij op weg, Jij, steeds een stap vooruit!
Bewaak de stappen die ik zet! Ik vraag niet om van tevoren
al te zien waar ik uitkom!
Stap voor stap, dat is meer dan genoeg voor mij.

Vroeger zat ik zo niet in elkaar
en ik bad niet steeds
om Jouw leiding, Jij,
altijd een stap vooruit!
Ik wilde zelf mijn weg kiezen en overzien,
maar nu bid ik: help mij op weg,
Jij, steeds een stap vooruit!

Jouw zegenende kracht is al zo lang bij me;
zeker weten dat die bij me blijft
steeds een stap vooruit
over de dorre vlakte en door het moeras,
op de scherpe rotsen en in het wilde water,
totdat de nacht is geweken…
Help mij op weg, vriendelijk Licht,
help mij op weg, Jij, steeds een stap vooruit!

Kardinaal J.H. Newman

Bewerking van een Nederlandse vertaling uit Help, ik zit vast. Gebeden en gedichten. Uitgave van de Stichting Solidariteitsfonds Rooms-Katholiek Gevangenispastoraat, Den Haag, 2007.