Menu

Premium

Preekschets 2 Koningen 5:14 – Ziekenhuisviering

2 Koningen 5:14

Hierop daalde Naaman af naar de Jordaan en dompelde zich daar zevenmaal onder, zoals de godsman had gezegd. Zijn huid werd weer gezond, zo gaaf als de huid van een kind, en hij was weer rein.

Schriftlezing: 2 Koningen 5:1-19

Het eigene van de ziekenhuisviering

Een viering in een ziekenhuis verschilt op een aantal punten van een kerkdienst in een gemeente of parochie. Het zijn over het algemeen oecumenische kerkdiensten, waarin wekelijks ook de maaltijd wordt gevierd. Dat maakt de tijd voor de prediking beperkt, want het geheel moet ruim binnen het uur afgerond zijn, gezien de draagkracht van de aanwezige kerkgangers. Die kerkgangers zijn – naast vrijwilligers – patiënten en hun familie en die hebben heel verschillende kerkelijke, maar ook sociale achtergronden. Het komt nogal eens voor dat mensen die nog nooit een kerk vanbinnen hebben gezien nu een kijkje komen nemen, al is het maar om de monotonie van de dag te doorbreken. In een academisch ziekenhuis komt daar nog eens bij dat velen met zeer ernstige of levensbedreigende aandoeningen geconfronteerd zijn, bij henzelf of bij familieleden. Emoties liggen vaak aan de oppervlakte; de kwetsbaarheid van de aanwezigen is vaak zichtbaar. Een en ander betekent dat er eenvoudig en to the point gepreekt moet worden, dat emoties niet te sterk aangezet kunnen worden, maar zeker niet mogen ontbreken. Bij de exegetische verwerking van de tekst ligt de kunst in de weglating van alles wat niet direct relevant is, zonder dat de tekst volledig verkleind wordt tot een kort algemeen troostwoordje.

Uitleg

Het verhaal van Naaman speelt met macht. Naaman is legerbevelhebber van de koning van Aram, een groot man, hoog in aanzien bij de koning. Hij heeft alles mee, zelfs jhwh die hem de overwinning gegeven heeft en die hem nu zo populair maakt. Edoch, niet alles is perfect. Hij leidt aan ‘huidvraat’, is onrein en dat brengt grote beperkingen met zich mee. In de tekst wordt tegenover deze machtige man zijn tegenbeeld geplaatst in de gestalte van een geroofd slavinnetje uit Israël. Haar plaats is buitengewoon gering, deze vertegenwoordigster van het volk van de Heer, maar zij weet waar andere, wezenlijker macht ligt. ‘In Samaria woont een profeet die de meester zou kunnen genezen.’ De boodschap komt aan. Naaman vertrekt met een brief van zijn koning en een enorme beloning naar de koning van Israël. Niet onmiddellijk naar de profeet, want in de wereld van Naaman en zijn koning is macht een hiërarchisch gegeven en dus moet je bij de hoogste instantie zijn. De koning van Israël denkt eveneens in termen van macht en oorlog en raakt in paniek van de opdracht de bewuste huidvraat te genezen. Hij kan als koning oorlogen beginnen, leven nemen, maar genezen, helen. dat kan hij niet. Het is de profeet Elisa zelf die de koning – ongevraagd – te hulp schiet: laat die man bij mij komen (vs. 8).

Daar (vs. 9) gaat Naaman met zijn strijdwagens en zijn hele gevolg, geschenken en bedienden en met alles wat er zo bij een machtig man komt kijken, óp naar het huis van de profeet. Bij de godsman komt de held in een andere werkelijkheid terecht. Hij wordt niet ontvangen. Ze laten hem buiten staan. Hij krijgt via een knecht bericht dat hij zich maar zevenmaal moet gaan baden in de Jordaan. Naaman is woedend. Hij is gekomen om ceremonieel genezen te worden. Hij verwacht dat de profeet hem buiten tegemoet treedt, dat de naam van God aangeroepen wordt en hem de handen opgelegd worden. Zelfs een heiden als Naaman weet dat dat de gebruikelijke manier van doen is. Hij weet zich niet op waarde geschat. En waarom zou je in een smerige modderrivier een duik nemen als de prachtigste rivieren van Damascus tot je beschikking staan? Het is duidelijk dat Naaman het niet gedaan zou hebben als niet opnieuw bedienden (!) hem het beslissende zetje gegeven hadden (vs. 13). Hij daalt af naar de Jordaan en dompelt zich daar zevenmaal in onder. En zijn huid werd gezond, zo rein, zo gaaf als de huid van een kind.

Zevenmaal in de Jordaan. Zeven is het getal van de volheid, van het ‘helemaal’. En de Jordaan is meer dan ‘een’ rivier. Het is Israëls rivier. Naaman kan niet rein worden als hij zich niet onderdompelt in Israël en zijn geschiedenis. Hij moet daar in de leer gaan om te ontdekken dat de werkelijkheid van Israëls God anders is dan de macht die hij dient. Leren moet hij van een geschiedenis waarin degene die onder ligt de held wordt, de vernederde macht heeft, een slavin de waarheid kent en knechten de wijsheid hebben.

Veelzeggend is de uitspraak dat Naamans huid weer wordt als die van een kind. Worden als een kind, dat is ondergedompeld worden in de Jordaan. Heel je ballast afleggen en weer tot kleine, normale proporties teruggebracht worden. Gedoopt worden en als een nieuw mens opstaan.

Naaman keert terug en maakt bij de profeet zijn opwachting. Nu niet als de superieure machthebber die buiten tegemoet getreden wil worden, maar als de nederige die zijn geschenken wil aanbieden. Het is daarbij duidelijk dat hij nog denkt vanuit vaste patronen, want hij vindt het moeilijk te accepteren dat Elisa zijn geschenken niet aanneemt. Want zo doe je dat in zijn wereld. Doet een ander iets voor jou, dan betaal je dat terug. De hemel verhoede dat je bij een ander in het krijt zou staan. Maar je geeft een profeet geen cadeau. En je geeft God geen cadeau. Je geeft God alleen je gehoorzaamheid. Je gaat je houden aan zijn Thora, zijn wil. Niet stelen, doodslaan, geen afgoden dienen.

Naaman krijgt toch het inzicht in wat zijn genezing betekent. Hij legt zijn dilemma bij Elisa neer. Hoe moet dat straks als hij zijn koning moet ondersteunen wanneer die naar de tempel gaat om de god Rimmon te dienen en hij ook zelf de buiging voor deze god moet maken? Kan dat nog verbonden worden met deze nieuwe wending in zijn leven waarin duidelijk is geworden dat er geen God is dan jhwh? ‘Ik hoop dat de Heer mij vergeven wil,’ zegt hij. Elisa antwoordt: ‘Ga in vrede.’ Wat betekent dat? ‘Doe maar, ik til er niet zo zwaar aan’? Misschien moet het letterlijk opgevat worden: ‘Ga in vrede, dien de vrede.’

Aanwijzingen voor de prediking

Het verhaal van Naaman speelt met macht. Wie heeft de macht en in wiens dienst leef je? Eén van die twee thema’s zou in de preek uitgewerkt kunnen worden.

Dat Gods werkelijkheid onze perceptie van de wereld verandert, kan een patiënt direct aanspreken. In een ziekenhuis kan jouw oorspronkelijke identiteit (die van vader, dochter, werknemer, etc.) ver weg lijken. In de ziekenhuiswereld ben je allereerst patiënt met een aandoening of ziekte, bewoon je een kamer met vreemden, is privacy ver te zoeken en komen je overlevingsmechanismen vaak aardig onder druk te staan. Het valt niet mee om in deze andere wereld je zelfbewustzijn en je gevoel van eigenwaarde te bewaren. Alles is inderdaad anders dan in het ‘normale’ leven. Je wordt teruggebracht tot je naakte zelf. Dat God juist niet in het succesverhaal van het leven te vinden is, maar hier in dit aangevochten bestaan, wordt een betekenisvolle gedachte. Zijn liefde en genade hoef je niet te ‘kopen’ of te ‘verdienen’, maar deze worden geschonken op de eenvoudigste manier. Je krijgt een ‘andere’ waarheid in handen, die waar de slavin weet van heeft. De waarheid die na Pasen volledig aan het licht gekomen is, toen de Heer die de slavendood stierf, opgewekt werd. Die gedachte dat slaven en knechten, de machtelozen weten langs welke weg Gods macht aan het licht komt, is een lijn in de tekst die een toepassing kan vinden in de kwetsbare situatie van patiënten. Daarbij kan het noodzakelijk zijn om de ballast van status en bezit af te leggen om in het reine te komen met God.

Een andere lijn om uit te werken vind ik die van het dienen. Velen staan juist in het ziekenhuisbed stil bij waar het in het leven eigenlijk om zou moeten gaan. De vraag wie of wat je ‘dient’ in het leven kan juist hier onder ogen gezien worden. In het verhaal van Naaman dient iedereen wel iets of iemand. Misschien geldt dat ook voor ons: dat we altijd wel iets of iemand dienen. Je eigen carrière, je eigen geluk, gezin, je vaderland, de partij. Maar kun je God dienen in het gewone leven? Elisa kan het, maar staat buiten het normale bestaan. God dienen, gehoorzaam zijn, weten wie jou het leven gegeven heeft, afstemmen op zijn stem, horen, worden als een kind – kan het wel? De keuzes die we maken, liggen niet altijd in de lijn van de bijbelse geboden. Je mag niet echtscheiden volgens de Thora, maar wat als we met elkaar geen leven meer hebben? Niet doden, maar in Afghanistan dan? Je ouders moet je eren, maar als die mij niet geëerd, maar geschonden hebben? We leven niet altijd volgens de wet.

‘Ik hoop dat de Heer mij dan vergeven wil,’ zegt Naaman tot twee keer toe in vers 18. Het zijn woorden van iemand die tot het inzicht komt wie hij eigenlijk wil dienen, ook al beseft hij dat hij dat niet volmaakt zal kunnen waarmaken. Toch geeft Elisa hem de vrede mee. Het heeft zin om je ballast af te leggen, al is het maar voor een moment, al is het voor de duur van je ziekenhuisverblijf, om je te realiseren dat er een nieuw beginnen is, dat je ondergedompeld bent, gedoopt bent om, zeg maar, . te dienen de God die mensen dient. De genade en de liefde en de eerbied zijn de krachten die het leven uiteindelijk dragen.

Liturgische aanwijzingen

Wij kiezen meestal voor één schriftlezing, tenzij over meerdere teksten gepreekt wordt. Tijdens de voorbeden wordt aan aanwezigen gevraagd naar namen om in het gebed te noemen. Daarnaast worden voorbeden die door patiënten en hun familie aangevraagd zijn via een schrift in het stiltecentrum opgenomen in het gebed.

Mogelijke liederen: Gezang 330 (LvdK); Lied 428 en 644 (GvL). Omdat de achtergronden van patiënten zo verschillend zijn, worden ook cd-opnames gebruikt, bijvoorbeeld van opwekkingsliederen.

Geraadpleegde literatuur

Klaas A.D. Smelik, 2 Koningen, serie: Belichting van een bijbelboek (KBS), ’s-Hertogenbosch 1996; H.A. Brongers, 2 Koningen(pot), Nijkerk 1970; O. Noordmans, Verzamelde Werken 7. Preken, Kampen 1990, 206-208; Nico ter Linden, Het verhaal gaat, Amsterdam 1999-2002 (deel III. De verhalen van Richters en Koningen).

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken